Tăng mạnh mức phạt, siết chặt quản lý hoạt động bức xạ, hạt nhân

Ngày 9/3, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 71/2026/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử. Nghị định có hiệu lực từ ngày 01/5/2026, thay thế Nghị định số 107/2013/NĐ-CP và bãi bỏ một phần quy định tại Nghị định số 126/2021/NĐ-CP.

Theo Bộ KH&CN, việc ban hành Nghị định số 71/2026/NĐ-CP nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý để xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử, tạo khung khổ pháp lý để răn đe, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm trong các hoạt động ứng dụng bức xạ, hạt nhân cần phải được kiểm soát. Đồng thời, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, bảo đảm an toàn bức xạ, an toàn và an ninh hạt nhân, phục vụ mục đích phát triển năng lượng nguyên tử vì hòa bình.

Làm rõ ranh giới giữa xử phạt hành chính và hình sự

Một trong những điểm mới đáng chú ý của Nghị định là việc làm rõ ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Theo đó, nguyên tắc được xác định rõ: Chỉ xử phạt hành chính đối với các hành vi chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự. Các vi phạm liên quan đến: thăm dò khoáng sản có tính phóng xạ mà không có giấy phép hoặc có giấy phép đã hết hạn; nhập khẩu chất thải phóng xạ; không thực hiện các biện pháp ngăn ngừa theo quy định để xảy ra sự cố bức xạ, sự cố hạt nhân; không thực hiện đúng quy trình khi xả thải, phát thải chất phóng xạ hoặc xả thải, phát thải chất phóng xạ vượt quá giới hạn cho phép…, nếu có dấu hiệu tội phạm thì phải chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra để xem xét xử lý hình sự.

Riêng đối với hành vi sử dụng, vận chuyển hoặc lưu giữ nguồn phóng xạ không có giấy phép hoặc giấy phép đã hết hạn, cơ quan có thẩm quyền không xử phạt hành chính ngay mà phải chuyển hồ sơ sang cơ quan Công an để xem xét xử lý hình sự. Chỉ khi chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự thì mới áp dụng xử phạt hành chính theo quy định của Nghị định.

Tăng mạnh mức phạt, bảo đảm tính răn đe

Nghị định điều chỉnh tăng mức tiền phạt từ 1,5 đến 2,5 lần đối với phần lớn hành vi vi phạm so với quy định trước đây.

Đặc biệt, mức xử phạt đối với hành vi sử dụng thiết bị bức xạ, nguồn phóng xạ không có giấy phép được thiết kế theo hướng phân hóa, căn cứ vào số lượng thiết bị, mức độ nguy hiểm của nguồn phóng xạ, qua đó bảo đảm tính công bằng và phù hợp thực tế.

Nghị định đã bổ sung nhiều nhóm hành vi vi phạm mới, tập trung vào các lĩnh vực trước đây chưa được quy định đầy đủ như: An ninh nguồn phóng xạ và vật liệu hạt nhân; hoạt động nhà máy điện hạt nhân theo toàn bộ vòng đời; lò phản ứng nghiên cứu; quản lý dữ liệu, chuyển đổi số trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử…

Việc mở rộng phạm vi điều chỉnh cho thấy sự thích ứng của pháp luật với thực tiễn phát triển công nghệ và yêu cầu quản lý hiện đại, đồng thời khắc phục những bất cập, khoảng trống trong quy định trước đây.

Cùng với đó, Nghị định số 71/2026/NĐ-CP cơ bản đã thể chế hóa các hành vi bị nghiêm cấm, đồng thời cụ thể trách nhiệm và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân hoạt động trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử theo Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025 và các văn bản hướng dẫn thi hành, bảo đảm không còn khoảng trống pháp lý đối với các hành vi vi phạm phát sinh trong thực tế.

Nghị định sửa đổi, bổ sung quy định về thẩm quyền xử phạt và lập biên bản vi phạm hành chính, phân định rõ trách nhiệm giữa các cơ quan như UBND các cấp, cơ quan quản lý an toàn bức xạ và hạt nhân, các lực lượng chức năng liên quan, tránh chồng chéo trong thực thi.

Bên cạnh các hình thức xử phạt chính như cảnh cáo, phạt tiền, Nghị định cũng bổ sung nhiều hình thức xử phạt bổ sung như: tước quyền sử dụng giấy phép, đình chỉ hoạt động có thời hạn, tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm, trục xuất đối với cá nhân nước ngoài.

Đồng thời, nhiều biện pháp khắc phục hậu quả cũng được quy định cụ thể như: buộc thực hiện các biện pháp bảo đảm an toàn; kiểm định thiết bị; thu hồi kết quả dịch vụ; cải tạo, thay thế các hệ thống không bảo đảm an toàn… qua đó xử lý triệt để hậu quả vi phạm.

Bộ KH&CN khuyến nghị, với việc làm rõ ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm, nhiều hành vi trước đây chỉ bị xử phạt hành chính nay có thể bị chuyển sang xử lý hình sự nếu có đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Do đó, các tổ chức, cá nhân cần đặc biệt thận trọng trong các hoạt động liên quan đến việc sử dụng, vận chuyển hoặc lưu giữ nguồn phóng xạ không có giấy phép hoặc giấy phép đã hết hạn.

Cùng với đó, việc tăng mạnh mức phạt tiền cùng với việc bổ sung thêm hành vi vi phạm đòi hỏi các đơn vị phải rà soát, hoàn thiện quy trình nội bộ, bảo đảm đầy đủ các điều kiện về an ninh, an toàn, việc đề nghị cấp phép và thực hiện các quy định của giấy phép, tuân thủ đầy đủ điều kiện khác về trách nhiệm và nghĩa vụ theo quy định.

Đối với các cơ sở hạt nhân, đặc biệt đối với các dự án nhà máy điện hạt nhân thì cần chú trọng quản lý toàn diện theo vòng đời hoạt động, tuân thủ đầy đủ các quy định mới yêu cầu kiểm soát chặt chẽ từ giai đoạn khảo sát, đánh giá địa điểm, chuẩn bị đầu tư đến khi kết thúc hoạt động.

Ngoài ra, các quy định liên quan đến chuyển đổi số, dữ liệu và hoạt động dịch vụ đòi hỏi tổ chức, cá nhân phải nâng cao năng lực quản trị, ứng dụng công nghệ và bảo đảm an toàn thông tin trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử.

Thu Giang