Tập trung cao độ khắc phục các khuyến nghị của Đoàn thanh tra IUU của EC

Cuộc họp được kết nối trực tuyến tới 22 tỉnh, thành phố ven biển và tỉnh Tây Ninh.

Phó Thủ tướng cho biết, mặc dù Đoàn thanh tra IUU của EC có ghi nhận nỗ lực của Việt Nam, nhưng qua kiểm tra tại các địa phương đã bộc lộ những tồn tại, yếu kém kéo dài nhiều năm. "Những tồn tại này chúng ta đều đã biết rất rõ, không có gì mới, nhưng kiểm tra đến đâu cũng thấy vấn đề", Phó Thủ tướng nói và nêu rõ cuộc họp hôm nay không nhằm giải trình, mà tập trung vào quá trình khắc phục và chuẩn bị nội dung làm việc tiếp theo với EC.

Theo đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phải xác định rõ các vấn đề Đoàn thanh tra IUU của EC nêu ra, xây dựng kế hoạch xử lý theo nhóm nội dung cần giải trình và nội dung phải khắc phục.

Các bộ, ngành, Ban Chỉ đạo và các địa phương liên quan cần đồng loạt triển khai giải pháp, cập nhật số liệu, hoàn thiện báo cáo gửi EC theo hướng có thêm cơ sở thuyết phục hơn.

Trong đó, các tồn tại phải được khắc phục theo từng mốc thời gian (ngắn hạn, trung hạn, dài hạn), đặc biệt là những việc có thể làm ngay trước thời điểm 19/4, khi EC ban hành báo cáo chính thức.

4 nhóm khuyến nghị trọng tâm

Báo cáo tại cuộc họp, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến cho biết, Đoàn thanh tra IUU của EC đã có một số đánh giá và khuyến nghị sơ bộ về công tác chống khai thác IUU ở Việt Nam ở 4 nhóm vấn đề.

Cụ thể, đối với nhóm vấn đề hoàn thiện khung pháp lý, Đoàn thanh tra của EC đề nghị bổ sung hình phạt tước giấy phép khai thác thủy sản, tịch thu tàu cá đối với các hành vi vi phạm nghiêm trọng; đưa hành vi tháo niêm phong, kẹp chì, tháo, gửi thiết bị giám sát hành trình tàu cá (VMS) là vi phạm nghiêm trọng; đối với hành vi vi phạm nghiêm trọng cần xử phạt ở mức cao nhất để răn đe.

Về hoạt động quản lý và giám sát hoạt động tàu cá (MCS), Đoàn thanh tra của EC khuyến nghị tất cả các tàu cá đã đăng ký, tham gia hoạt động khai thác phải thực hiện kẻ số đăng ký, đánh dấu tàu cá theo quy định (kể cả đang neo đậu ở bờ không tham gia hoạt động khai thác).

Tăng cường sự phối hợp liên ngành kiểm tra, kiểm soát tàu cá xuất, nhập bến và hoạt động trên các vùng biển để ngăn chặn và xử lý nghiêm minh tàu cá vi phạm hành vi khai thác IUU.

Đối với nhóm vấn đề truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác, Đoàn thanh tra khuyến nghị các sản phẩm thủy sản khai thác, thủy sản nhập khẩu phải được kiểm soát chặt chẽ từ cảng về doanh nghiệp và xuất khẩu, đặc biệt là các sản phẩm khai thác thủy sản bằng container; thực hiện kiểm tra công tác truy xuất nguồn gốc tại doanh nghiệp để phát hiện và xử lý vi phạm sử dụng nguyên liệu thủy sản khai thác bất hợp pháp.

Trong thực thi pháp luật, xử lý vi phạm, Đoàn thanh tra khuyến nghị đẩy nhanh tiến độ xử lý các tàu cá vi phạm; ưu tiên xử phạt hành chính đối với hành vi khai thác IUU để đảm bảo tính răn đe, nghiêm minh của pháp luật; thống nhất thông tin, dữ liệu các trường hợp tàu cá vi phạm IUU giữa các bộ, ngành, địa phương; có cơ chế theo dõi, giám sát, xử lý tình trạng thực thi pháp luật chậm trễ tại địa phương.

Tại cuộc họp, lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tỉnh Tây Ninh, tỉnh Đắk Lắk đã giải trình, làm rõ những tồn tại, hạn chế nổi cộm đã được Đoàn thanh tra của EC chỉ ra.

Cụ thể là tình trạng tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài; tàu không đi khai thác nhưng vẫn được cảng xác nhận sản lượng; tàu mất tín hiệu nhưng chưa được xử lý đồng bộ; chưa liệt kê đầy đủ hành vi vi phạm, xử lý chậm, chế tài chưa đủ mạnh, chủ yếu dừng ở xử phạt hành chính; số liệu không khớp giữa chứng từ và thực tế hàng hóa, đặc biệt với nguyên liệu nhập khẩu; số liệu giữa Trung ương và địa phương chưa thống nhất…

Trung tướng Lê Quang Đạo, Phó Tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân, cho biết Bộ Quốc phòng đã tổ chức họp, kiểm điểm sâu với các lực lượng và địa phương liên quan ngay sau khi có kết quả làm việc sơ bộ của Đoàn thanh tra EC.

Trên cơ sở đó, Bộ Quốc phòng kiến nghị một số nội dung trọng tâm. Trước hết, cần đổi mới mạnh mẽ công tác tuyên truyền để ngư dân thực sự hiểu và tuân thủ quy định về IUU. Cùng với đó, khẩn trương rà soát, hoàn thiện hành lang pháp lý, bảo đảm rõ ràng, thống nhất, chấm dứt tình trạng chồng chéo, thiếu ổn định.

Trung tướng Lê Quang Đạo đề xuất giao một đầu mối thống nhất xử phạt vi phạm hành chính liên quan đến mất kết nối thiết bị giám sát hành trình (VMS), tránh tình trạng nhiều lực lượng cùng xử lý một hành vi, gây chồng chéo và kéo dài thời gian. Đồng thời, cần tổng rà soát, điều tra, cập nhật chính xác dữ liệu tàu cá, bảo đảm quản lý chặt chẽ, không để sót, lọt các trường hợp ngoài hệ thống.

Bộ Quốc phòng cũng kiến nghị tăng cường trách nhiệm của chính quyền địa phương trong quản lý tàu cá, đặc biệt tại các bến bãi, tàu không đủ điều kiện, tàu "3 không", đồng thời phân định rõ thẩm quyền giữa các lực lượng trong xử lý vi phạm để tránh lúng túng, đùn đẩy trách nhiệm.

Ngoài ra, từ thực tiễn vi phạm, Bộ Quốc phòng đề xuất nghiên cứu mở rộng đối tượng lắp đặt thiết bị VMS đối với nhóm tàu từ 12 m đến dưới 15 m nhằm tăng cường kiểm soát, ngăn chặn vi phạm vùng biển nước ngoài.

Siết quản lý đội tàu, ngăn chặn vi phạm từ sớm, từ xa

Kết luận cuộc họp, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà yêu cầu các bộ, ngành, địa phương tiếp tục triển khai quyết liệt, với trách nhiệm cao, cầu thị, thẳng thắn để xử lý các tồn tại mà Đoàn thanh tra của EC đã nêu.

Phó Thủ tướng thống nhất việc ghi nhận đầy đủ các vấn đề được Đoàn thanh tra của EC nêu ra, đồng thời yêu cầu các bộ, ngành chủ động rà soát, bổ sung những nội dung thực tiễn phát sinh. Trong đó, đặc biệt lưu ý nhóm tàu từ 12 m đến dưới 15 m hiện chưa được quản lý đầy đủ, tiềm ẩn nguy cơ vi phạm lớn. Bộ Nông nghiệp và Môi trường nghiên cứu, đề xuất mở rộng đối tượng lắp thiết bị VMS, bảo đảm quản lý toàn bộ đội tàu từ 12 m trở lên.

Đối với việc lắp đặt và sử dụng thiết bị VMS, Phó Thủ tướng yêu cầu sớm ban hành quy định, hướng dẫn cụ thể đối với trường hợp tàu cá được lắp đồng thời 2 thiết bị, bảo đảm quản lý chặt chẽ, tránh bị lợi dụng để che giấu hành vi vi phạm. Trường hợp chưa có hướng dẫn thì thuộc trách nhiệm của cơ quan quản lý chuyên ngành. Cơ quan kỹ thuật liên quan phối hợp xây dựng tiêu chuẩn, quy trình vận hành, đăng ký và sử dụng thiết bị VMS, bảo đảm đồng bộ, thống nhất.

Liên quan đến quản lý đội tàu, Phó Thủ tướng đề nghị khẩn trương rà soát, bổ sung quy định về các hành vi "không đủ điều kiện hoạt động", trong đó làm rõ trách nhiệm của chủ tàu, người được ủy quyền và người điều khiển phương tiện; siết chặt quản lý đối với các trường hợp mua bán, chuyển nhượng, thay đổi chủ sở hữu, thay đổi địa bàn quản lý. Mọi tàu cá phải được đăng ký, xác định rõ chủ sở hữu. Việc mua bán phải thực hiện đăng ký lại và cấp phép theo quy định.

Cùng với đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường quy định rõ tiêu chí tàu đủ điều kiện và không đủ điều kiện hoạt động. Địa phương tổ chức quản lý chặt chẽ các tàu không đủ điều kiện, phân công rõ cơ quan, cá nhân chịu trách nhiệm, kiểm soát việc ra vào khu vực quản lý. Đối với tàu cũ, không bảo đảm tiêu chuẩn hoặc không còn hoạt động trong thời gian dài, cần có phương án xử lý phù hợp; đồng thời cho phép các tàu đang hoàn thiện thủ tục được di chuyển có kiểm soát, kèm theo cơ chế giám sát cụ thể.

Những hành vi vi phạm như sử dụng biển tàu cá giả, Phó Thủ tướng đề nghị nghiên cứu áp dụng chế tài nghiêm khắc, không chỉ dừng ở xử phạt hành chính mà xem xét ở mức cao hơn theo quy định của pháp luật.

Về công tác kiểm tra, giám sát trên biển, Phó Thủ tướng nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ bị động sang chủ động phòng ngừa. Tất cả các trường hợp tàu cá bị phát hiện vượt ranh giới vùng biển Việt Nam sang vùng biển nước ngoài qua hệ thống VMS đều phải được xác định là vi phạm và phải kịp thời thông báo, lập biên bản và xử lý ngay từ trên cơ sở dữ liệu, không phụ thuộc vào việc tàu đã bị bắt giữ hay chưa. Trường hợp tái phạm hoặc có tình tiết nghiêm trọng thì xem xét xử lý hình sự.

Phó Thủ tướng giao Bộ Quốc phòng chủ trì điều phối, thống nhất chỉ đạo các lực lượng thực thi trên biển; chủ động tổ chức kiểm tra, ngăn chặn, xử lý kịp thời các hành vi vi phạm ngay từ khi phát hiện qua dữ liệu, không để xảy ra tình trạng bị động, chỉ xử lý khi tàu đã bị phía nước ngoài bắt giữ. Cùng với đó, các bộ, ngành liên quan khẩn trương hoàn thiện cơ chế phối hợp, phân công rõ trách nhiệm, tận dụng hiệu quả dữ liệu hiện có để nâng cao năng lực giám sát, phát hiện sớm và ngăn chặn từ xa các hành vi khai thác IUU.

Về hoàn thiện các quy định xử phạt vi phạm hành chính gắn với quản lý đội tàu, Phó Thủ tướng đồng ý bổ sung đầy đủ các hành vi vi phạm còn thiếu, nhất là các hành vi liên quan đến mua bán, chuyển nhượng tàu khi chưa đủ điều kiện pháp lý; hành vi sai phạm về biển số, số hiệu, nhận diện tàu. Đồng thời, làm rõ trách nhiệm của các cơ quan đăng kiểm, kiểm định trong việc xác định tàu đủ điều kiện hoạt động; bảo đảm các thông tin nhận diện tàu phải chính xác, thống nhất theo quy chuẩn. Bộ Nông nghiệp và Môi trường chịu trách nhiệm rà soát, trường hợp cần thiết ban hành thông tư quy định cụ thể, đồng bộ với trách nhiệm của các cơ quan liên quan.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh, việc rà soát, sửa đổi nghị định về xử phạt vi phạm hành chính cần theo hướng tăng mức độ răn đe, bổ sung đầy đủ hành vi vi phạm mới phát sinh; phát huy hiệu quả cơ chế phân cấp, trao thẩm quyền xử phạt cho các cơ quan quản lý nhà nước. Việc xử lý vi phạm phải được thực hiện kịp thời, đúng thẩm quyền, không để tồn đọng kéo dài như trước đây; trường hợp có dấu hiệu hình sự thì chuyển cơ quan công an xử lý theo quy định. Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp Bộ Tư pháp khẩn trương hoàn thiện, trình cấp có thẩm quyền ban hành.

Về hệ thống dữ liệu và phối hợp liên ngành, Phó Thủ tướng yêu cầu khẩn trương rà soát, hoàn thiện các cơ sở dữ liệu nghề cá, bảo đảm "đúng, đủ, sạch, sống" và được cập nhật kịp thời, đồng bộ giữa các cơ quan. Các hệ thống như VN Fishbase, eCDT, VNeID và các cơ sở dữ liệu liên quan phải được vận hành thống nhất, có quy chế rõ ràng về cập nhật, khai thác và trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp. Mọi trường hợp không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ việc cập nhật dữ liệu phải được xác định là hành vi vi phạm và xử lý theo quy định.

Phó Thủ tướng cũng chỉ đạo siết chặt quy trình truy xuất nguồn gốc nguyên liệu thủy sản bảo đảm tính liên thông, nhất quán giữa các khâu xác nhận, chứng nhận và cấp giấy; khắc phục triệt để các kẽ hở trong thực tiễn thời gian qua. Đồng thời, giao các bộ, ngành liên quan nghiên cứu, hoàn thiện quy định về trách nhiệm của doanh nghiệp xuất khẩu, nhập khẩu; xử lý nghiêm các trường hợp hàng hóa không đúng với hồ sơ, chứng từ theo quy định của pháp luật và thông lệ quốc tế.

Quản lý theo chuỗi, lấy doanh nghiệp làm trung tâm kiểm soát chuỗi khai thác thủy sản

Về tổ chức thực hiện, ở cấp Trung ương, giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường thành lập tổ công tác liên ngành, ban hành quy chế mẫu để hướng dẫn địa phương triển khai thống nhất; đồng thời xây dựng kế hoạch hoạt động cụ thể đến hết năm 2026, tập trung cao độ cho việc thực hiện các khuyến nghị của Đoàn thanh tra của EC.

Các địa phương khẩn trương thành lập các tổ công tác liên ngành do cấp tỉnh quyết định, ban hành quy chế hoạt động, phân công rõ trách nhiệm giữa các lực lượng (thanh tra, công an, nông nghiệp, tư pháp, hải quan…). Các tổ công tác có nhiệm vụ hướng dẫn, kiểm tra, xử lý vi phạm và tham mưu kịp thời; bảo đảm đủ thẩm quyền để xử lý cả hành chính và hình sự khi cần thiết.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh yêu cầu nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật tại địa phương, khắc phục tình trạng lỏng lẻo, thiếu quyết liệt; đồng thời tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho người dân, doanh nghiệp và lực lượng thực thi về các hành vi vi phạm IUU và chế tài xử lý. Nội dung tuyên truyền cần cụ thể, dễ hiểu, gắn trực tiếp với trách nhiệm của từng đối tượng như chủ tàu, thuyền trưởng, thuyền viên và doanh nghiệp.

Liên quan đến quản lý đội tàu và hạ tầng cảng cá, Phó Thủ tướng nêu rõ, địa phương chịu trách nhiệm trực tiếp đối với tàu cá hoạt động trên địa bàn, kể cả tàu tại bãi ngang; đồng thời rà soát, đề xuất nâng cấp, bổ sung các cảng cá đủ điều kiện, huy động cả nguồn lực xã hội hóa để đáp ứng yêu cầu quản lý.

Đặc biệt, Phó Thủ tướng nhấn mạnh cần chuyển mạnh sang quản lý theo chuỗi, lấy doanh nghiệp thu mua, chế biến, xuất khẩu làm khâu kiểm soát trọng tâm; quy định rõ trách nhiệm của từng mắt xích trong chuỗi cung ứng nhằm bảo đảm kiểm soát chặt chẽ nguồn gốc thủy sản ngay từ đầu vào đến khâu xuất khẩu.

Phó Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành, địa phương khẩn trương xây dựng kế hoạch triển khai thực hiện các khuyến nghị của EC, trong đó xác định rõ nhiệm vụ ngắn hạn (thực hiện ngay trước thời điểm báo cáo), nhiệm vụ trung hạn và dài hạn; bảo đảm có cam kết tiến độ cụ thể, khả thi. Đồng thời, khẩn trương hoàn thiện báo cáo của Chính phủ về kết quả tiếp thu, triển khai các khuyến nghị để gửi phía EC, cập nhật bổ sung trước thời điểm EC công bố báo cáo chính thức.

Các lực lượng chức năng trên biển tăng cường phối hợp, chủ động ngăn chặn vi phạm ngay từ sớm, từ xa; không để phát sinh nhiều vụ việc ảnh hưởng đến kết quả chung. Trên tinh thần đó, yêu cầu các bộ, ngành, địa phương phát huy cao nhất trách nhiệm, phối hợp chặt chẽ, quyết tâm thực hiện hiệu quả các giải pháp, phấn đấu sớm gỡ cảnh báo "thẻ vàng" của EC.

Minh Khôi