Theo 'dấu chân' 100 năm cà phê Khe Sanh

Cà phê đến với Khe Sanh - khởi đầu một hành trình trăm năm

Bà Nguyễn Hồng Phương, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị cho biết, cây cà phê được đưa vào Khe Sanh từ năm 1926, gắn với quá trình khảo sát, nghiên cứu và đưa các giống cây trồng mới vào vùng đất này.

Theo các tài liệu được dẫn, Eugène Poilane - một quân nhân người Pháp, đồng thời là nhà thực vật học - là người có vai trò khởi xướng việc đưa cây cà phê vào Khe Sanh. Năm 1918, Poilane lần đầu đi qua khu vực Khe Sanh và nhận thấy điều kiện đất đai phù hợp với cây cà phê; đến năm 1926, ông trở lại Khe Sanh, đưa giống cà phê vào trồng và hình thành đồn điền cà phê đầu tiên tại đây.

Những giống cà phê đầu tiên được trồng gồm cà phê chè Arabica-Typica, Bou bou và cà phê mít (Coffea Excelsa). Trong đó, Typica và Bou bou sinh trưởng khá tốt, chất lượng quả cao nhưng bị bệnh gỉ sắt gây hại nặng; cà phê mít được duy trì trồng tại một số đồn điền. Do phương thức canh tác còn đơn giản, mang tính quảng canh, năng suất cà phê thời kỳ này thấp; phương pháp chế biến chủ yếu là phơi khô cả quả rồi bảo quản.

Đồn điền Mụ Rôm và các đồn điền cà phê ở Khe Sanh thời kỳ đầu là nơi gieo trồng những hạt giống đầu tiên, đặt nền móng cho quá trình hình thành thủ phủ cây cà phê ở Quảng Trị. Đồn Mụ Rôm đồng thời là nơi ghi dấu phong trào đấu tranh của công nhân và là nơi thành lập Chi bộ Đảng đầu tiên của huyện Hướng Hóa. Di tích được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh theo Quyết định số 707/QĐ-UB ngày 12/7/1996 của UBND tỉnh.

Sau năm 1975, quá trình khôi phục và phát triển cà phê từng bước được đẩy mạnh. Năm 1978, Nông trường Cà phê Khe Sanh được thành lập; giống cà phê chè Arabica Caturra được đưa vào trồng thử nghiệm với diện tích 17,2 ha. Tuy nhiên, do bệnh gỉ sắt và năng suất không ổn định, giống Caturra không được duy trì lâu dài.

Từ năm 1990, một số giống cà phê chè như Catuoai, Catimor, 1602 được đưa vào khảo nghiệm. Trong đó, Catimor cho thấy khả năng thích nghi, chống chịu bệnh gỉ sắt, năng suất tương đối ổn định và chất lượng tốt. Năm 1992, diện tích trồng mới cà phê chè Catimor tiếp tục được mở rộng 11,30 ha, từng bước thay thế các giống cà phê vối, cà phê mít.

Từ năm 1995 đến nay, cà phê chè Catimor được đầu tư phát triển mạnh, có thời điểm diện tích lên gần 5.000 ha. Hiện nay, vùng cà phê còn hơn 4.000 ha, trong đó hơn 3.700 ha cho sản phẩm, tập trung tại các xã Hướng Phùng, Tân Lập, A Dơi, Khe Sanh; sản lượng đạt gần 5.000 tấn cà phê nhân/năm. Việc ứng dụng khoa học, kỹ thuật vào sản xuất từng bước nâng cao năng suất, chất lượng, góp phần hình thành và khẳng định thương hiệu cà phê Khe Sanh.

Cà phê Khe Sanh - Hương vị Hòa bình

Sau gần một thế kỷ hình thành và phát triển, cây cà phê đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội của người dân vùng phía tây Quảng Trị, đặc biệt là Hướng Hóa. Theo thông tin cập nhật năm 2026, vùng cà phê Khe Sanh có trên 8.620 hộ dân gắn bó với cây cà phê, trong đó hơn một nửa là đồng bào Bru - Vân Kiều và Pa Kô.

Khe Sanh hôm nay được biết đến không chỉ bởi những triền cà phê Arabica trên đất đỏ bazan mà còn bởi câu chuyện về sự hồi sinh của một vùng đất từng trải qua chiến tranh ác liệt. Từ những vùng đất từng chịu bom đạn, cây cà phê đã bén rễ, phát triển và trở thành một phần quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội của người dân Hướng Hóa.

Sau ngày đất nước thống nhất, quá trình khôi phục vùng cà phê được tiếp nối, trong đó việc thành lập Nông trường Cà phê Khe Sanh năm 1978 là một dấu mốc quan trọng. Đến nay, vùng cà phê Arabica rộng hơn 4.000 ha đã phủ xanh nhiều địa bàn, hình thành vùng nguyên liệu của thương hiệu cà phê Khe Sanh.

Câu chuyện về cà phê Khe Sanh còn được viết nên từ đôi tay của những người trồng và chế biến cà phê. Tại Hợp tác xã Nông nghiệp sinh thái Bốn Phương ở Hướng Phùng, những quả cà phê chín được thu hái, lên men, sơ chế và rang xay theo quy trình riêng để phát huy hương vị Arabica Khe Sanh.

Theo ông Nguyễn Duy Phương, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp sinh thái Bốn Phương: "Mỗi hạt cà phê Khe Sanh mang trong mình câu chuyện của đất đỏ bazan, khí hậu Trường Sơn và ý chí vượt qua chiến tranh của con người nơi đây".

Sau đúng một thế kỷ bén rễ trên đất đỏ Khe Sanh, Arabica nơi đây có thêm "tấm hộ chiếu' của riêng mình khi được cấp Chỉ dẫn địa lý năm 2025. Không chỉ mở rộng cánh cửa đến thị trường thế giới, dấu mốc ấy còn ghi nhận hành trình một thế kỷ gìn giữ giống cà phê đã đi qua chiến tranh để trở thành biểu tượng của sức sống và hòa bình.

Từ những vùng đất từng là tọa độ lửa, hôm nay du khách có thể tìm hiểu hành trình hồi sinh thông qua các hoạt động trải nghiệm cà phê, trong đó có tour "Make coffee, not war" (Làm cà phê, không làm chiến tranh): Tự tay hái quả, rang xay, thưởng thức cà phê cùng đồng bào Bru - Vân Kiều, Pa Kô và nghe câu chuyện về vùng đất đã lựa chọn màu xanh của sự sống thay cho đổ nát của chiến tranh.

Cà phê vì thế không chỉ là một sản phẩm nông nghiệp mà còn có thể trở thành một cách kể về hòa bình: Từ vùng đất từng được biết đến bởi chiến tranh, Khe Sanh hôm nay được nhớ đến bằng màu xanh của những đồi cà phê, bằng hương vị Arabica và bằng câu chuyện về sức sống, sự hồi sinh và khát vọng hòa bình.

Thế Phong