Xã hội số đóng vai trò động lực nâng cao chất lượng cuộc sống nhân dân

Chủ trì Hội thảo có PGS.TS. Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật; TS. Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; PGS.TS. Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; GS.TS. Nguyễn Hữu Minh, Chủ tịch Hội Xã hội học Việt Nam. Tham dự Hội thảo có đại diện lãnh đạo một số ban, bộ, ngành Trung ương, cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu, cơ quan, đơn vị liên quan cùng đông đảo chuyên gia, nhà khoa học, quản lý.

Xã hội số đang trở thành một không gian phát triển mới, đồng thời đặt ra nhiều vấn đề mới đối với nhận thức và tổ chức đời sống xã hội. Là một trong những trụ cột cốt lõi của chiến lược chuyển đổi số quốc gia, xã hội số đóng vai trò động lực thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững, nâng cao chất lượng cuộc sống nhân dân, bảo đảm quốc phòng, an ninh trong thời kỳ mới. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định rõ: "Thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia toàn diện, trước hết là hoàn thiện hạ tầng số, dữ liệu số; xây dựng Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số, công dân số"^[1].

Trong bối cảnh đó, Hội thảo được tổ chức nhằm tạo diễn đàn khoa học để các nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý trao đổi, làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn về xã hội số; nhận diện những biến đổi của đời sống và các quan hệ xã hội dưới tác động của công nghệ số; đồng thời phân tích những yêu cầu mới và các điều kiện để xã hội số phát triển theo hướng bao trùm, an toàn và lấy con người làm trung tâm.

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, PGS.TS. Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật khẳng định, cần nghiên cứu xã hội số như một vấn đề xã hội, chứ không đơn thuần là một vấn đề công nghệ. Theo đó, vấn đề cần quan tâm là những biến đổi đối với đời sống, quan hệ xã hội, phương thức tương tác, tổ chức đời sống và sự tham gia của các chủ thể trong môi trường số. Từ góc độ lý luận, cần phân biệt xã hội số với các khái niệm có liên quan như chuyển đổi số, kinh tế số, chính phủ số và công dân số; trong đó, xã hội số có phạm vi rộng hơn, bao quát những biến đổi của đời sống và các quan hệ xã hội trong điều kiện công nghệ số ngày càng hiện diện sâu rộng.

Theo PGS.TS. Vũ Trọng Lâm, sự phát triển của xã hội số mở ra nhiều cơ hội trong tiếp cận thông tin, tri thức và dịch vụ; tạo ra những phương thức mới trong học tập, lao động, kinh doanh; nâng cao hiệu quả quản lý và mở rộng kết nối giữa cá nhân, tổ chức và cộng đồng. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra những vấn đề mới về dữ liệu, quyền riêng tư, an toàn thông tin, trách nhiệm của các chủ thể trên môi trường số và tác động của trí tuệ nhân tạo đối với đời sống xã hội.

Trên cơ sở đó, Nhà nước cần nâng cao năng lực quản trị dựa trên dữ liệu, bảo đảm tính minh bạch, trách nhiệm và khả năng bảo vệ quyền của các chủ thể; pháp luật cần kịp thời điều chỉnh những quan hệ mới phát sinh từ sự phát triển của công nghệ; các tổ chức, doanh nghiệp cần nâng cao trách nhiệm đối với dữ liệu và người sử dụng; người dân cần được trang bị năng lực để làm chủ môi trường số.

Xây dựng xã hội số, xét đến cùng, không chỉ là xây dựng một xã hội có nhiều công nghệ hơn, mà là xây dựng một xã hội có khả năng sử dụng công nghệ để phát triển tốt hơn, quản trị hiệu quả hơn và tạo thêm cơ hội phát triển cho con người. Quan điểm này đặt con người ở vị trí trung tâm của quá trình phát triển xã hội số, đồng thời cho thấy yêu cầu tiếp cận xã hội số không chỉ từ phương diện công nghệ mà còn từ góc độ con người, quan hệ xã hội, thể chế và quản trị.

Các tham luận và ý kiến trao đổi tại Hội thảo đã trinh bày nội dung quản lý phát triển xã hội ở đô thị trong bối cảnh chuyển đổi số; mối quan hệ giữa xã hội số và giáo dục; rủi ro số và năng lực tự bảo vệ của thanh niên; năng lực số của cán bộ, công chức cấp xã; tác động của xã hội số đối với con người, gia đình, cộng đồng, lao động, giáo dục, văn hóa, truyền thông; đồng thời, gợi mở những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu về hoàn thiện thể chế, đổi mới quản trị, phát triển nguồn nhân lực, bảo vệ quyền và lợi ích của người dân, bảo đảm an toàn thông tin trong môi trường số.

Hội thảo góp phần bổ sung những luận cứ khoa học và thực tiễn về xã hội số; nhận diện những vấn đề có tính nền tảng, những khoảng trống trong nhận thức và những yêu cầu mới trong quá trình xây dựng, phát triển xã hội số ở Việt Nam. Hội thảo góp phần làm rõ hơn cách tiếp cận xã hội số từ phương diện con người, quan hệ xã hội, thể chế và quản trị, bên cạnh yếu tố công nghệ; qua đó cung cấp thêm cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ quá trình xây dựng, phát triển xã hội số ở Việt Nam theo hướng nhanh, bền vững, nâng cao năng lực thích ứng và làm chủ công nghệ, vì sự phát triển của con người.

Diệp Anh

[1] Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, t. I, tr. 31.