Đồng bằng sông Cửu Long cần gì để tăng trưởng hai con số bằng công nghệ?

Ngày 25/9, tại Đại học Cần Thơ, Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với UBND TP. Cần Thơ và Đại học Cần Thơ tổ chức hội thảo về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phục vụ tăng trưởng kinh tế hai con số vùng ĐBSCL. Hội thảo tham vấn ý kiến để xây dựng Đề án đặc thù cho toàn vùng.

Vựa nông sản lớn, nguồn lực nghiên cứu còn mỏng

Phát biểu tại hội thảo, Phó Chủ tịch UBND TP. Cần Thơ Nguyễn Văn Khởi cho biết, ĐBSCL đóng góp hơn 50% sản lượng lúa, khoảng 65% sản lượng thủy sản nuôi trồng, trên 70% sản lượng trái cây và hơn 90% kim ngạch xuất khẩu gạo cả nước. Năm 2025, GRDP toàn vùng tăng khoảng 7,24%, chiếm 12,2% GDP quốc gia.

Tuy nhiên, phía sau quy mô sản xuất lớn là khoảng cách đáng kể về nguồn lực công nghệ. Báo cáo đề dẫn của ông Phạm Đình Nguyên, Giám đốc Học viện Chiến lược Khoa học và Công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), chỉ ra mật độ nhân lực nghiên cứu và phát triển (R&D) toàn thời gian của vùng chỉ khoảng 2,56 người/10.000 dân, bằng 35,6% mức bình quân cả nước.

Toàn vùng có trên 3.200 doanh nghiệp công nghệ số, tương đương khoảng 0,18 doanh nghiệp/1.000 dân, trong khi mức bình quân cả nước là 0,7 doanh nghiệp/1.000 dân. Nguồn lực R&D tập trung khá mạnh tại Cần Thơ; năng lực đổi mới sáng tạo giữa các địa phương chưa đồng đều.

Báo cáo đề dẫn nhận định dư địa tăng trưởng của vùng không chủ yếu nằm ở mở rộng sản lượng, mà ở nâng cao chất lượng giống, chế biến sâu, phát triển logistics, xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải và khai thác phụ phẩm.

Đây cũng là yêu cầu đối với Đề án đặc thù đang được xây dựng: Lựa chọn những nhiệm vụ công nghệ gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và các địa phương, thay vì dàn trải nguồn lực.

Nâng giá trị hạt gạo, con tôm và giải bài toán nguồn nước

Với lúa gạo, báo cáo đề xuất tập trung vào công nghệ giống, công nghệ sinh học, canh tác chính xác, dữ liệu đồng ruộng và quản lý đầu vào. Những hướng nghiên cứu về giảm phát thải, đo lường carbon, chế biến sâu có thể tạo thêm giá trị trên cùng một đơn vị sản phẩm.

Với thủy sản, nhu cầu công nghệ trải từ con giống, thức ăn, quan trắc môi trường đến tự động hóa, cảnh báo dịch bệnh và chế biến sâu. Quy mô sản xuất tôm, cá tra và nuôi biển tạo điều kiện để thử nghiệm công nghệ ngay tại vùng, sau đó đánh giá hiệu quả và tiến tới thương mại hóa.

Cùng với hai ngành hàng chủ lực, báo cáo đặt vấn đề chuyển từ xử lý phụ phẩm sang khai thác tài nguyên sinh học thứ cấp. Rơm rạ, trấu và phụ phẩm thủy sản có thể trở thành nguyên liệu cho phân bón, chế phẩm sinh học, vật liệu sinh học và năng lượng sinh khối. Thay vì chỉ xử lý lượng phụ phẩm sau thu hoạch, hướng tiếp cận này tìm thêm giá trị từ những nguồn nguyên liệu sẵn có.

Nhưng nâng giá trị nông sản không thể tách rời bài toán nguồn nước. Theo số liệu được dẫn tại hội thảo, khoảng 95% tổng lượng nước của ĐBSCL phụ thuộc vào nguồn từ thượng nguồn sông Mekong. Tổng lượng nước khai thác khoảng 32,25 tỷ m³/năm, trong đó nông nghiệp và thủy sản chiếm khoảng 31,54 tỷ m³.

Tính chất liên tỉnh của hạn hán, xâm nhập mặn, sụt lún và sạt lở đòi hỏi dữ liệu và công cụ dự báo dùng chung. Báo cáo đề dẫn đề xuất kết nối dữ liệu về nước, đất, khí hậu, sản xuất, dịch bệnh, thị trường và logistics. Khi dữ liệu đủ tin cậy, được cập nhật và liên thông, các địa phương mới có cơ sở khai thác hiệu quả trí tuệ nhân tạo, mô hình số và công cụ hỗ trợ ra quyết định.

Theo nội dung tham luận của GS.TS. Nguyễn Thanh Phương, Đại học Cần Thơ, vùng cần phát triển các công nghệ phù hợp với lợi thế nông nghiệp, thủy sản và kinh tế biển, đồng thời chú trọng công nghệ sinh học, trí tuệ nhân tạo, chế biến sâu, năng lượng xanh và kinh tế tuần hoàn. Trọng tâm là chuyển từ khai thác tài nguyên sang nâng năng suất và giá trị gia tăng.

Phó Chủ tịch UBND TP. Cần Thơ Nguyễn Văn Khởi cho biết, Cần Thơ mong muốn một Đề án đặc thù có cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển toàn vùng. Do đó, Tổ công tác xây dựng Đề án cần làm rõ bốn nội dung: Những vấn đề ưu tiên của vùng; công nghệ, hạ tầng, dữ liệu và nhân lực cần hình thành; mô hình tổ chức, cơ chế huy động và sử dụng chung nguồn lực; mục tiêu, nhiệm vụ và kết quả chủ yếu đến năm 2030. 

Sau hội thảo, Tổ công tác sẽ tiếp tục tiếp nhận góp ý để hoàn thiện Đề án, báo cáo Bộ Khoa học và Công nghệ và trình cấp có thẩm quyền xem xét.

Lê Sơn