Đưa lao động chất lượng cao ra nước ngoài phải gắn với nhu cầu nhân lực trong nước

Ưu tiên đào tạo, đưa nhân lực chiến lược ra nước ngoài

Góp ý về khoản 1 Điều 4 liên quan đến chính sách ưu tiên đưa người lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật cao đi làm việc ở nước ngoài, đại biểu Ngô Trung Thành (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Đắk Lắk) bày tỏ đồng tình với chủ trương này. Theo đại biểu, đây là cơ hội để người lao động nâng cao kỹ năng, tiếp cận công nghệ, phương thức quản lý và môi trường làm việc tiên tiến.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng quy định cần bám sát thực tế, bởi Việt Nam không thừa mà có thể đang thiếu lao động chất lượng cao, nhất là trong các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, công nghệ số, công nghệ cao, năng lượng, y tế, công nghiệp chế tạo. Đây cũng là những lĩnh vực được kỳ vọng tạo động lực tăng trưởng mới. Nếu ưu tiên đưa nhóm lao động này ra nước ngoài một cách chung chung, có thể dẫn đến thiếu hụt nhân lực trong nước.

Do đó, đại biểu đề nghị chỉ ưu tiên đưa lao động chất lượng cao ra nước ngoài khi nguồn nhân lực trong nước đã đáp ứng hoặc vượt nhu cầu, hoặc việc đưa người đi nhằm phục vụ đào tạo, nghiên cứu, tích lũy kinh nghiệm cho những lĩnh vực chiến lược mà trong nước đang cần.

Đại biểu đề nghị Chính phủ chuyển sang cách làm chủ động, xác định rõ nhu cầu về nhân lực của từng ngành, lĩnh vực mũi nhọn, gồm loại nhân lực, số lượng, địa điểm và nội dung đào tạo; đồng thời xây dựng, tổ chức thực hiện các đề án phát triển nguồn nhân lực, trong đó có việc đưa người lao động đi đào tạo, nghiên cứu, thực tập và làm việc có thời hạn ở nước ngoài, gắn với kế hoạch sử dụng nhân lực sau khi trở về nước.

Đại biểu Trần Thị Diệu Thúy (TPHCM) đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định nhằm bảo đảm quyền lợi người lao động và phù hợp với thực tiễn. Tại Điều 18, đại biểu cho rằng quy định chỉ cho phép doanh nghiệp thu phí đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng nghề, ngoại ngữ sau khi người lao động được phía nước ngoài tuyển chọn đã góp phần hạn chế tình trạng thu tiền khi người lao động chưa có việc làm cụ thể.

Tuy nhiên, trường hợp người lao động đã được tuyển chọn, nộp phí nhưng không thể đi làm việc ở nước ngoài vì nguyên nhân không thuộc lỗi của mình chưa được quy định đầy đủ. Đại biểu đề nghị doanh nghiệp hoàn trả khoản phí tương ứng với nội dung đào tạo chưa thực hiện hoặc chi phí chưa phát sinh; đồng thời quy định rõ thời hạn hoàn trả và trách nhiệm cung cấp chứng từ, bảng kê chi phí thực tế.

Về điểm e khoản 2 Điều 26, đại biểu đề nghị mở rộng trách nhiệm tư vấn pháp luật, hỗ trợ tiếp cận trợ giúp pháp lý trong trường hợp quyền, lợi ích hợp pháp của người lao động bị xâm phạm hoặc phát sinh tranh chấp.

Đại biểu Trần Đình Gia (Đoàn Hà Tĩnh) nêu 2 vấn đề cần được giải quyết trong lần sửa đổi Luật này.

Thứ nhất, một số người đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng nhưng sau vài tháng tự ý chuyển ra ngoài, vi phạm hợp đồng, khiến một số thị trường không tiếp nhận lao động đến từ một số địa phương của Hà Tĩnh và các tỉnh miền Trung. Tình trạng này ảnh hưởng đến uy tín của địa phương và quyền, lợi ích của nhiều người lao động khác.

Thứ hai, chi phí đi làm việc tại một số thị trường còn rất cao, có trường hợp lên tới 300-400 triệu đồng, thậm chí hàng tỷ đồng. Đại biểu đề nghị tăng cường chia sẻ dữ liệu giữa các bộ, ngành, cơ quan, địa phương; đồng thời nghiên cứu sự tham gia của ngành du lịch, y tế trong việc trao đổi, xử lý thông tin liên quan đến người Việt Nam ra nước ngoài.

Đại biểu cũng đề nghị nghiên cứu biện pháp xử lý nghiêm người Việt Nam vi phạm pháp luật lao động của nước sở tại, trong đó có khả năng áp dụng biện pháp cấm xuất cảnh, nhằm ngăn việc tiếp tục sang nước khác làm việc, góp phần nâng cao hình ảnh Việt Nam và bảo vệ quyền, lợi ích của người lao động.

"Chính sách kép": Đưa lao động đi nước ngoài, phát huy hiệu quả khi về nước

Phát biểu giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu Quốc hội nêu, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải cho biết, chính sách của Nhà nước đối với người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng được xây dựng theo hướng "chính sách kép": Vừa đưa lao động đã qua đào tạo, có trình độ chuyên môn kỹ thuật đi làm việc ở nước ngoài, vừa có cơ chế thu hút, phát huy hiệu quả nguồn nhân lực này khi trở về nước.

Bộ trưởng cho biết, nhiều đại biểu quan tâm đến việc đưa lao động kỹ thuật trình độ cao, chuyên gia đi làm việc ở nước ngoài có thể ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực trong nước, dẫn đến nguy cơ chảy máu chất xám. Đây là vấn đề được cơ quan soạn thảo đánh giá là xác đáng. 

Trong quá trình tiếp thu, dự thảo đã điều chỉnh theo hướng quy định chung về "đưa lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật"; việc xác định cụ thể chuyên môn, lĩnh vực và thị trường sẽ được nghiên cứu, có thể giao Chính phủ quy định để bảo đảm linh hoạt, chặt chẽ.

Theo Bộ trưởng, thời gian qua, hoạt động đưa lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài phần lớn dựa vào lợi thế nguồn lao động dồi dào, chi phí thấp. Trong giai đoạn tới, chính sách cần chuyển sang tư duy chủ động chuẩn bị nguồn nhân lực, hướng tới các ngành, lĩnh vực trọng điểm như công nghiệp chế biến, chế tạo, công nghệ số, chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), logistics, nông nghiệp công nghệ cao, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn.

Một trong những điểm mới của dự thảo là chú trọng phát huy nguồn nhân lực sau khi trở về nước, thông qua kết nối việc làm phù hợp với kinh nghiệm, kỹ năng người lao động tích lũy trong thời gian làm việc ở nước ngoài. Theo Bộ trưởng, đây là "vòng tuần hoàn lao động" có ý nghĩa quan trọng trong phát triển nguồn nhân lực.

Về điều kiện cấp giấy phép hoạt động dịch vụ đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, Bộ trưởng cho biết, tiếp thu ý kiến của Quốc hội, cơ quan chủ trì soạn thảo đã rà soát, loại bỏ các quy định cụ thể về trình tự, thủ tục để giao Chính phủ quy định tại Nghị định.

Về trách nhiệm quản lý nhà nước, Bộ trưởng cho rằng cần tăng cường cơ chế phối hợp để phòng ngừa rủi ro, bảo vệ quyền và lợi ích của người lao động. Công tác tư vấn cần được thực hiện cả trước khi người lao động ra nước ngoài và trong thời gian làm việc ở nước ngoài; đồng thời có chính sách hỗ trợ phù hợp, nhất là đối với đồng bào dân tộc thiểu số và lao động nữ.

Dự luật cũng tăng trách nhiệm của chính quyền địa phương. UBND cấp xã dự kiến được giao một số nhiệm vụ liên quan đến tiếp nhận thông tin, theo dõi, giám sát hoạt động tuyển chọn lao động trên địa bàn. Dự thảo đồng thời bổ sung trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc bố trí đầu mối hỗ trợ, giải quyết kịp thời các vấn đề phát sinh liên quan đến người lao động; các quy định về xử lý vi phạm tiếp tục được rà soát nhằm bảo đảm tính đồng bộ.

Diệu Anh