Hành động sớm ứng phó với hạn hán vùng Nam Trung Bộ và Tây Nguyên

Bài 1: El Niño cường độ mạnh, Nam Trung Bộ và Tây Nguyên đối diện khô hạn gay gắt

Theo dự báo, hiện tượng El Niño đạt cường độ mạnh nhất trong lịch sử sẽ kéo theo dòng chảy sông suối sụt giảm 40-60%, khiến hàng trăm nghìn hecta cây công nghiệp cùng gần 130.000 hộ dân khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên có nguy cơ thiếu nước trong mùa khô 2026-2027.

Dòng chảy suy kiệt, hồ đập thiếu hụt dung tích

Theo nhận định của Đài Khí tượng Thủy văn Trung Bộ, hiện tượng ENSO tiếp tục duy trì trạng thái El Niño đến các tháng đầu mùa hè năm 2027, trong đó từ nay cho đến tháng 3/2027 El Niño đạt cường độ rất mạnh. Do ảnh hưởng của hiện tượng này, mùa mưa năm 2026 ở khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ có khả năng kết thúc sớm hơn so với trung bình nhiều năm.

Tổng lượng mưa toàn khu vực trong những tháng cuối năm 2026 và đầu năm 2027 ở mức thấp hơn trung bình nhiều năm từ 10-35%, riêng vùng Cao nguyên Trung Bộ có nơi thấp hơn từ 20-40%. Nền nhiệt độ giai đoạn này phổ biến cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,5-2,0°C.

Theo Đài Khí tượng Thủy văn Trung Bộ, từ tháng 1 - 4/2027, dòng chảy trên các sông giảm chậm. Lượng dòng chảy thiếu hụt trên 40%, có sông trên 60% so với trung bình nhiều năm. Vì vậy, ngành nông nghiệp cần triển khai các giải pháp tích nước sớm, hợp lý ngay trong mùa lũ năm 2026 đối với các hồ chứa, nhằm giảm thiểu nguy cơ thiếu nước ảnh hưởng lớn đến sản xuất và đời sống dân sinh.

Ông Nguyễn Hồng Khanh, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi cho biết, do tác động của El Niño, tại khu vực Nam Trung Bộ, dự báo đến cuối mùa mưa năm 2026 các hồ chứa thủy lợi đạt từ 70-80% dung tích thiết kế. Đến cuối vụ Đông Xuân 2026-2027, dung tích trữ các hồ chỉ còn lại từ 30-50%. Nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn có thể diễn ra trên hầu hết các lưu vực sông; tổng diện tích cây trồng có khả năng bị ảnh hưởng từ 25.000-45.000 ha.

Tại Tây Nguyên, dự báo đến cuối mùa mưa năm 2026, dung tích các hồ đạt từ 80-90% dung tích thiết kế. Nhưng đến cuối vụ Đông Xuân 2026-2027, dung tích các hồ chỉ còn đạt từ 25-35%.

Theo dự báo của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, trong các tháng đầu năm 2027, nền nhiệt độ trung bình tại vùng cao nguyên cao hơn trung bình nhiều năm từ 1,0-2,5°C và lượng mưa tiếp tục thiếu hụt.

"Với các vùng sản xuất nằm trong vùng tưới thuộc hệ thống công trình thủy lợi, thủy điện, nguồn nước cơ bản đáp ứng. Tuy nhiên với vùng sản xuất nằm ngoài hệ thống công trình, nguy cơ xảy ra hạn vừa đến hạn nặng trong mùa khô năm 2027 là rất lớn, với tổng diện tích có nguy cơ bị ảnh hưởng từ 105.000 ha đến 150.000 ha, chủ yếu là cây lâu năm", ông Nguyễn Hồng Khanh cho hay.

Cũng theo ông Khanh, sang vụ Hè Thu và vụ Mùa 2027, diện tích nguy cơ bị hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn tại Nam Trung Bộ có thể ảnh hưởng từ 55.000-98.000 ha cây trồng. Nghiêm trọng hơn, năm 2027 dự báo có khoảng 99 xã với 129.737 hộ dân thuộc khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên có nguy cơ thiếu nước sinh hoạt, trong đó tại Đắk Lắk với hơn 42.200 hộ, Quảng Ngãi hơn 36.200 hộ và Lâm Đồng hơn 34.100 hộ.

Nỗi lo từ các địa phương trọng điểm sản xuất nông nghiệp

Ông Vũ Đình Cường, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng cho biết, Lâm Đồng hiện có quy mô sản xuất nông nghiệp rất lớn với hơn 1 triệu ha đất canh tác, trong đó trên 328.000 ha cà phê, gần 100.000 ha rau và hơn 1,3 triệu tấn trái cây.

Dù lượng mưa hàng năm trên địa bàn tương đối lớn, nhưng việc tích trữ nước cho mùa khô gặp thách thức do địa hình chia cắt phức tạp từ núi cao xuống thung lũng, khiến nước trôi nhanh và khó giữ. Hệ thống hồ, đập, kênh mương thủy lợi, thủy điện tuy có quy mô nhưng áp lực thiếu hụt nguồn nước tưới tiêu phục vụ sản xuất trong cao điểm mùa khô hạn vẫn rất gay gắt.

Tại Đắk Lắk, ông Nguyễn Thiên Văn, Phó Chủ tịch UBND tỉnh cho biết, Đắk Lắk có lợi thế lớn về diện tích đất nông nghiệp, điều kiện sinh thái đa dạng và quy mô sản xuất nông nghiệp hàng hóa với nhiều sản phẩm chủ lực. Tuy nhiên, ngành nông nghiệp tỉnh đang đối mặt với nhiều thách thức do biến đổi khí hậu, mùa khô kéo dài, nguy cơ thiếu hụt nguồn nước tưới và nước sinh hoạt, cùng những diễn biến thiên tai cực đoan trong các giai đoạn chuyển mùa. Những yếu tố này đòi hỏi địa phương phải tiếp tục tái cơ cấu ngành trồng trọt theo hướng nâng cao hiệu quả, phát triển bền vững và chủ động thích ứng với thời tiết.

Lập bản đồ rủi ro hạn hán, chủ động quản trị nguồn nước

Tại hội nghị triển khai công tác sản xuất trồng trọt và phòng chống hạn hán vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên những tháng cuối năm 2026 và năm 2027, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp nhận định đợt El Niño lần này duy trì cường độ rất mạnh đến đầu mùa hè 2027. Tây Nguyên và Duyên hải Nam Trung Bộ là hai tâm điểm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

Theo Thứ trưởng, khác với Tây Nam Bộ đối mặt với hạn mặn nhưng vẫn có những thời điểm và giải pháp điều phối nước ngọt từ sông Cửu Long, vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên đối mặt với nguy cơ hạn không có nguồn nước bổ sung. Hiện nay, tỷ lệ diện tích đất sản xuất nông nghiệp được tưới tiêu chủ động nhờ công trình thủy lợi tại Tây Nguyên mới đạt khoảng 27%; còn tới 73% diện tích phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nước tự nhiên (nước mưa, sông suối nhỏ, nước ngầm).

Trước thực trạng đó, Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp yêu cầu Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi phối hợp chặt chẽ với cơ quan khí tượng thủy văn sớm lập và công bố Bản đồ phân vùng rủi ro hạn hán theo từng lưu vực sông cho từng địa phương. "Phải xác định rõ vùng nào rủi ro về sản xuất nông nghiệp, vùng nào rủi ro về nước sinh hoạt. Bản đồ phải được công khai, thông tin đến với người dân để chủ động quản trị nguồn nước ứng phó với hạn hán", Thứ trưởng chỉ đạo.

Đối với nước sinh hoạt, theo ông Nguyễn Hoàng Hiệp, giai đoạn cao điểm hạn hán từ tháng 2 đến tháng 4/2027, toàn vùng dự kiến có khoảng 99 xã với khoảng 130.000 hộ dân có nguy cơ thiếu nước sinh hoạt. "Các địa phương cần xác định cụ thể danh sách từng hộ có nguy cơ, lên phương án hỗ trợ bồn chứa, kéo dài đường ống, nâng công suất trạm cấp nước; hướng dẫn người dân trữ nước từ sớm. Tuyệt đối không để bất kỳ người dân nào bị thiếu nước sinh hoạt", Thứ trưởng đề nghị.

Nhật Anh

Bài 2: Giữ nước từ sớm: Giải pháp cấp bách ứng phó khô hạn ở Nam Trung Bộ và Tây Nguyên