Hiểu đúng về bệnh phế cầu khuẩn để bảo vệ trẻ em

Hiện nay, bệnh do phế cầu khuẩn đang tiếp tục là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây viêm phổi, viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết ở trẻ em Việt Nam.

Thông tin này được đưa ra tại tọa đàm khoa học về bệnh do phế cầu khuẩn ở trẻ em do Hội Y học Dự phòng Việt Nam tổ chức ngày 24/6, với sự tham gia của nhiều chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực nhi khoa và y tế dự phòng.

Sự kiện diễn ra trong bối cảnh Bộ Y tế đã đưa nội dung phòng ngừa bệnh phế cầu khuẩn vào Kế hoạch Tiêm chủng Mở rộng giai đoạn 2026-2028, cho thấy tầm quan trọng ngày càng lớn của căn bệnh này trong chiến lược bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Phát biểu khai mạc, GS.TS.BS Phan Trọng Lân, Viện trưởng Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, Chủ tịch Hội Y học Dự phòng Việt Nam, cho rằng phế cầu khuẩn là một trong những bệnh lý mà nếu chỉ quan tâm khi trẻ phải nhập viện thì nhiều khi đã quá muộn.

Theo các chuyên gia, phế cầu khuẩn (Streptococcus pneumoniae) là tác nhân gây nhiều bệnh lý nguy hiểm, từ viêm tai giữa, viêm phổi cho tới các bệnh xâm lấn đe dọa tính mạng như nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não.

Gánh nặng bệnh tật vẫn hiện hữu

Các số liệu được công bố tại tọa đàm cho thấy phế cầu khuẩn đang tạo ra gánh nặng đáng kể đối với sức khỏe trẻ em Việt Nam.

Dữ liệu giám sát tại Bệnh viện Nhi Đồng 1 và Bệnh viện Nhi Đồng 2 TPHCM trong giai đoạn 2012-2021 ghi nhận phế cầu khuẩn là nguyên nhân phổ biến nhất gây viêm màng não vi khuẩn ở trẻ dưới 5 tuổi, chiếm tới 86,1% số trường hợp. Tỷ lệ này cao hơn nhiều so với các tác nhân khác như Haemophilus influenzae hay não mô cầu.

Trong khi đó, nghiên cứu tại Bệnh viện Nhi Trung ương giai đoạn 2019-2022 trên 274 trẻ mắc bệnh phế cầu khuẩn xâm lấn (IPD) ghi nhận 24 trường hợp tử vong. Đáng chú ý, gần 85% số ca tử vong thuộc nhóm trẻ dưới 5 tuổi.

Theo các chuyên gia, điều đáng lo ngại là nhiều phụ huynh vẫn có xu hướng xem nhẹ các triệu chứng hô hấp thông thường ở trẻ hoặc chỉ đưa trẻ đến cơ sở y tế khi bệnh đã diễn tiến nặng.

PGS.TS.BS Cao Hữu Nghĩa, Trưởng Bộ môn Khoa học Y sinh, Viện Pasteur TPHCM, cho biết nhận thức phổ biến hiện nay thường cho rằng phế cầu khuẩn chỉ nguy hiểm với trẻ nhũ nhi hoặc trẻ dưới 5 tuổi. Tuy nhiên, thực tế cho thấy một số trẻ lớn hơn, đặc biệt những trẻ có bệnh nền, cũng có nguy cơ gặp các biến chứng nặng.

Bên cạnh các ca bệnh biểu hiện rõ ràng, các nghiên cứu mới còn cho thấy một thực tế đáng chú ý khác: nhiều trẻ em mang phế cầu khuẩn trong vùng hầu họng nhưng hoàn toàn không có triệu chứng.

Theo nghiên cứu công bố năm 2026, nhiều trẻ em Việt Nam mang phế cầu khuẩn không triệu chứng. Các típ huyết thanh lưu hành phổ biến hiện nay gồm 6A, 19F, 6B, 23F, 14 và 19A. Trong đó, típ 19F được các nhà khoa học đặc biệt quan tâm vì vừa có tỷ lệ lưu hành cao, vừa liên quan tới nhiều trường hợp bệnh nặng.

Kháng kháng sinh gia tăng, thách thức điều trị ngày càng lớn

Nếu như trước đây các trường hợp nhiễm phế cầu khuẩn có thể được kiểm soát tương đối hiệu quả bằng kháng sinh thì hiện nay, xu hướng đề kháng thuốc đang khiến việc điều trị trở nên khó khăn hơn.

Theo dữ liệu từ Bệnh viện Nhi Trung ương, hơn 75% các chủng phế cầu khuẩn gây bệnh xâm lấn đã đề kháng với cephalosporin thế hệ ba - nhóm kháng sinh thường được sử dụng trong điều trị các ca bệnh nặng. Vi khuẩn cũng ghi nhận tỷ lệ đề kháng rất cao với erythromycin và clindamycin.

Các nghiên cứu tại nhiều địa phương như Cần Thơ hay Nghệ An cũng cho thấy tỷ lệ kháng với các nhóm kháng sinh phổ biến đều ở mức đáng báo động, phản ánh xu hướng đa kháng thuốc ngày càng lan rộng.

Theo GS.TS.BS Phan Trọng Lân, bên cạnh những yếu tố như đô thị hóa, ô nhiễm môi trường hay mật độ dân cư cao, tình trạng sử dụng kháng sinh không hợp lý trong cộng đồng là một trong những nguyên nhân góp phần làm thay đổi bức tranh dịch tễ bệnh phế cầu khuẩn.

PGS.TS.BS Phạm Quang Thái, Phó Trưởng khoa Kiểm soát bệnh truyền nhiễm, Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, nhận định dịch tễ phế cầu khuẩn tại Việt Nam đang liên tục thay đổi với sự xuất hiện và lưu hành của nhiều típ huyết thanh khác nhau.

Các chuyên gia cũng dành sự quan tâm đặc biệt tới nhóm trẻ có bệnh nền. Đây là những đối tượng có nguy cơ gặp biến chứng nghiêm trọng cao hơn so với trẻ khỏe mạnh cùng độ tuổi.

Theo khuyến cáo quốc tế, trẻ từ 2 đến 18 tuổi mắc các bệnh như hen dai dẳng mức trung bình hoặc nặng, bệnh tim mạn tính, bệnh phổi mạn tính, đái tháo đường, bệnh gan, bệnh thận hoặc suy giảm miễn dịch cần được chú ý hơn trong các chiến lược phòng ngừa.

Thông qua tọa đàm, giới chuyên môn kỳ vọng các gia đình sẽ hiểu rõ hơn về nguy cơ bệnh phế cầu khuẩn ở từng giai đoạn phát triển của trẻ, từ đó chủ động tham khảo ý kiến nhân viên y tế và áp dụng các biện pháp bảo vệ phù hợp.

TS.BS Nguyễn Hữu Ngọc Tuấn, Giám đốc Y khoa cấp cao Pfizer Việt Nam, cho biết việc cập nhật kiến thức y khoa và tăng cường truyền thông cộng đồng là yếu tố cần thiết để phụ huynh có thêm thông tin chính xác về bệnh.

Vĩnh Hoàng