Hoàn thiện thể chế: 'Chìa khóa' mở tầm nhìn kinh tế biển bền vững Việt Nam

Đây là thông tin được đưa ra tại Hội thảo Quốc gia với chủ đề "Hoàn thiện thể chế, chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế biển bền vững" hôm nay (5/6).

Hội thảo do Bộ Nông nghiệp và Môi trường NN&MT) phối hợp cùng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương và UBND tỉnh Nghệ An tổ chức. Chương trình nằm trong khuôn khổ các hoạt động trọng tâm hưởng ứng Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam, Ngày Đại dương thế giới (8/6) và Tháng hành động vì môi trường năm 2026.

Địa phương nêu 4 "nút thắt" lớn của kinh tế biển

Quảng Ninh là tỉnh có dải bờ biển dài hơn 250km, ngư trường rộng lớn trên 6.100km² và hệ thống hơn 2.770 hòn đảo tự nhiên, tuy nhiên, để chuyển hóa toàn bộ tiềm năng tự nhiên vô giá này thành giá trị kinh tế thực chất và bền vững, Quảng Ninh đang đối diện với nhiều nút thắt về thể chế.

Tại hội thảo, ông Nguyễn Văn Công, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ninh, đã chia sẻ 4 "nút thắt" lớn kìm hãm sự phát triển kinh tế biển của tỉnh. Thứ nhất đó là độ mở kinh tế chưa tương xứng, dù có cảng nước sâu nhưng kim ngạch xuất nhập khẩu còn thấp do thiếu các dự án chế biến, chế tạo quy mô lớn hướng về xuất khẩu; Thứ hai là hạ tầng hậu cần thiếu chuyên sâu, chưa hình thành được các trung tâm logistics nông - thủy sản quy mô vùng để chuẩn hóa chuỗi cung ứng; Thứ hai là mâu thuẫn không gian chức năng, sự chồng lấn gay gắt giữa ngành công nghiệp truyền thống (than, nhiệt điện) với yêu cầu bảo tồn di sản Thiên nhiên Thế giới vịnh Hạ Long và phát triển du lịch; Tác động của biến đổi khí hậu hiện nay khiến nguy cơ ngập úng do triều cường và xâm nhập mặn đe dọa trực tiếp sinh kế của người dân bãi triều.

Để tháo gỡ các nút thắt này, Quảng Ninh đã chủ động triển khai các giải pháp như tinh gọn bộ máy theo mô hình chính quyền hai cấp để cắt giảm tầng nấc trung gian và tập trung điều phối không gian biển đồng bộ tại cấp tỉnh. Tỉnh cũng định hướng quản lý biển theo 3 hành lang chức năng kinh tế rõ rệt: phía Tây mạnh về công nghiệp - logistics, miền Trung là du lịch di sản và phía Đông là cửa khẩu - công nghiệp xuất khẩu.

Thứ trưởng Bộ NN&MT Đặng Ngọc Điệp nhận định, sau hơn 8 năm triển khai Nghị quyết 36-NQ/TW về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển, Việt Nam đã đạt được những kết quả tích cực bước đầu. Tuy nhiên, ông cũng thẳng thắn thừa nhận rằng sự đóng góp của kinh tế biển vào nền kinh tế quốc dân vẫn còn hạn chế, chưa tương xứng với tiềm năng của một quốc gia có hơn 3.260km bờ biển và diện tích biển hơn 1 triệu km2.

Theo Thứ trưởng Đặng Ngọc Điệp, một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là sự chồng chéo trong công tác quản lý Nhà nước. Điển hình là những giao thoa, bất cập giữa Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo với các bộ luật chuyên ngành khác như Luật Điện lực, Luật Hàng hải. Sự thiếu thống nhất này không chỉ làm phát sinh nhiều thủ tục hành chính phức tạp mà còn tạo thêm gánh nặng cho doanh nghiệp, khiến các dự án kinh tế biển mới như điện gió ngoài khơi hay nuôi trồng thủy sản biển xa bờ gặp khó khăn khi triển khai thực tế.

Đề xuất đấu giá quyền sử dụng khu vực biển, tránh cơ chế "xin - cho"

Để giải quyết các bất cập hiện tại trong phát triển kinh tế biển, ông Nguyễn Quốc Toản, Cục trưởng Cục Biển và Hải đảo, Bộ NN&MT, đã giới thiệu những điểm mới mang tính đột phá trong dự thảo sửa đổi Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo.

Điểm cốt lõi của lần sửa đổi này là việc chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy quản lý tài nguyên đơn lẻ sang quản trị tổng hợp không gian biển. Dự thảo luật mới nhìn nhận biển không chỉ là nơi khai thác tài nguyên mà là một không gian phát triển đa mục tiêu, gắn kết chặt chẽ giữa kinh tế, quốc phòng, an ninh và lợi ích chiến lược quốc gia.

Đặc biệt, dự thảo lần đầu tiên nghiên cứu bổ sung cơ chế đấu giá quyền sử dụng khu vực biển và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng khu vực biển. Theo ông Toản, điều này sẽ giúp hạn chế cơ chế "xin - cho", tăng tính minh bạch và tạo môi trường pháp lý ổn định, lâu dài cho các nhà đầu tư lớn. Bên cạnh đó, các cơ chế ưu đãi đặc thù cho các ngành kinh tế biển mới như năng lượng tái tạo ngoài khơi, kinh tế carbon thấp và logistics biển cũng được đề xuất để kiến tạo động lực phát triển mới.

Về khía cạnh bảo vệ môi trường, tư duy quản lý cũng có sự thay đổi căn bản: chuyển từ xử lý ô nhiễm sau sự cố sang phòng ngừa từ sớm, từ nguồn. Việc ứng dụng công nghệ số, AI và dữ liệu lớn (Big Data) sẽ được tăng cường để phục vụ công tác quan trắc và quản trị biển hiện đại.

TS. Vũ Mạnh Hùng, Vụ trưởng Vụ Kinh tế ngành, Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, đã đề xuất các nhóm giải pháp đồng bộ nhằm thúc đẩy phát triển nhanh và bền vững kinh tế biển trong bối cảnh mới.

Đầu tiên là cần đổi mới tư duy và quản trị, chuyển sang quản trị không gian biển tổng hợp dựa trên hệ sinh thái; Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thông qua các cơ chế điều phối liên ngành mạnh mẽ.

Hoàn thiện thể chế với trọng tâm là tháo gỡ chồng chéo pháp luật, phát triển thị trường quyền sử dụng khu vực biển và sớm ban hành Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo sửa đổi.

Huy động nguồn lực bằng thúc đẩy tài chính xanh, hợp tác công - tư (PPP) và hình thành các tập đoàn kinh tế biển lớn có năng lực cạnh tranh quốc tế.

Đột phá khoa học công nghệ với ưu tiên chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu biển quốc gia và ứng dụng AI trong quản lý biển.

Cùng với đó cần phát triển ngành hiện đại bằng cách tập trung vào du lịch chất lượng cao, logistics, năng lượng tái tạo ngoài khơi và các ngành mới như hydrogen, dược liệu biển.

Hạ tầng và không gian sẽ hình thành các trung tâm kinh tế biển mạnh, đô thị biển thông minh và hệ thống cảng biển kết nối liên vùng.

TS. Vũ Mạnh Hùng cũng nhấn mạnh việc bảo vệ môi trường và sinh kế, đảm bảo đời sống bền vững cho cư dân ven biển gắn liền với việc phục hồi hệ sinh thái; Quốc phòng, an ninh và đối ngoại được xác định kết hợp phát triển kinh tế với bảo vệ chủ quyền, chủ động tham gia quản trị biển toàn cầu; Việc kiểm tra, giám sát bằng cách xây dựng hệ thống tiêu chí đo lường hiệu quả thực thi chính sách biển một cách minh bạch.

Đỗ Hương