Lá phiếu người tiêu dùng trong cơ chế đánh giá đổi mới sáng tạo

Ngày 22/12/2024, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, trong đó yêu cầu chuyển mạnh từ quản lý theo cách làm sang quản lý theo mục tiêu và kết quả cuối cùng. Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/10/2025, tiếp tục xác định doanh nghiệp là trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo. Khi doanh nghiệp trở thành chủ thể chính, thị trường và người sử dụng đương nhiên bước vào vai trò của bên kiểm nghiệm.

Yêu cầu này đặt ra một bài toán kỹ thuật cho công tác đánh giá. Hội đồng chuyên môn có thể kết luận một sản phẩm đạt chuẩn kỹ thuật, có tính mới và có hàm lượng công nghệ cao, nhưng không thể thay người dân trả lời câu hỏi sản phẩm đó có được sử dụng hằng ngày hay không. Hai câu hỏi này khác nhau, và chỉ khi cùng được trả lời thì bức tranh về giá trị thực của một sản phẩm mới đầy đủ.

Phần đánh giá mà hội đồng không thể làm thay

Trong lĩnh vực công nghệ tiêu dùng, khoảng cách giữa thông số kỹ thuật và trải nghiệm thực tế thường rất lớn. Một thiết bị gia dụng có thể đạt chỉ số tiết kiệm điện tốt trong phòng thử nghiệm nhưng gây bất tiện khi lắp đặt trong căn hộ nhỏ. Một ứng dụng có thể được thiết kế công phu nhưng lại quá phức tạp với người dùng lớn tuổi. Một phương tiện giao thông xanh có thể vượt trội về công nghệ nhưng chưa giải được bài toán hạ tầng sạc ở khu dân cư.

Những khoảng cách đó chỉ lộ ra sau hàng nghìn giờ sử dụng của hàng nghìn người khác nhau, trong những điều kiện mà không phòng thí nghiệm nào mô phỏng hết được. Thông tin thu về từ đó là dữ liệu gốc, phản ánh mức độ chấp nhận thật của thị trường đối với một hướng công nghệ. Với cơ quan hoạch định chính sách, dữ liệu này cho biết nhóm sản phẩm nào đã đủ độ chín để mở rộng quy mô và nhóm nào cần thêm hỗ trợ ở khâu hoàn thiện.

Cách tiếp cận này cũng nằm trong tinh thần của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2024, khi luật bổ sung quyền được lựa chọn môi trường tiêu dùng lành mạnh và bền vững. Quyền lựa chọn chỉ có ý nghĩa khi người tiêu dùng có kênh để thể hiện lựa chọn của mình và khi lựa chọn đó tạo ra hệ quả với doanh nghiệp.

Khi cộng đồng cùng chấm điểm

Cùng với các chương trình đánh giá do cơ quan quản lý chủ trì, một số hoạt động có sự tham gia của khu vực doanh nghiệp đang vận hành mô hình đánh giá hai lớp. Better Choice Awards là giải thưởng thường niên mang tầm quốc gia, được tổ chức từ năm 2022 nhằm tôn vinh, khuyến khích và cổ vũ những giá trị đổi mới sáng tạo được áp dụng trong đời sống thực phục vụ người tiêu dùng, do Công ty cổ phần VCCorp và Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia đồng tổ chức. Bước sang năm 2026, Ban Tổ chức có sự tham gia phối hợp của Cục Đổi mới sáng tạo, Bộ Khoa học và Công nghệ, đưa giải thưởng trở thành hoạt động trọng điểm hưởng ứng Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia.

Mùa giải năm 2026 mang chủ đề Đổi mới sáng tạo vượt qua mọi biên giới, với 4 nhóm giải thưởng dành cho sản phẩm công nghệ tiêu dùng, phương tiện giao thông, giải pháp và nền tảng số, cùng nhóm giải dành cho doanh nghiệp có đóng góp cho phát triển quốc gia. Cổng bình chọn và chấm điểm của chương trình mở từ ngày 20/8/2026, vận hành đồng thời hai luồng, gồm luồng chấm điểm của hội đồng chuyên môn và luồng bình chọn của cộng đồng người dùng trên các nền tảng thông tin điện tử.

Điểm đáng chú ý của mô hình nằm ở chỗ hai luồng này không xếp cạnh nhau cho đủ hình thức. Điểm bình chọn của cộng đồng chiếm một tỉ trọng đáng kể trong tổng điểm xét giải ở phần lớn hạng mục, đủ để làm thay đổi thứ tự khi khoảng cách giữa các đề cử về mặt kỹ thuật là hẹp. Với những hạng mục mà sản phẩm gắn trực tiếp với sinh hoạt hằng ngày, tiếng nói của người sử dụng vì vậy có sức nặng ngang với đánh giá chuyên môn.

Mô hình đánh giá kết hợp đặt ra yêu cầu cao về tính minh bạch. Trọng số giữa điểm hội đồng và điểm cộng đồng cần được công bố trước khi mở cổng, tiêu chí của từng hạng mục cần rõ ràng để người bình chọn hiểu mình đang đánh giá điều gì, và cơ chế kiểm soát tính xác thực của lượt bình chọn cần được thiết kế ngay từ đầu. Thiếu những điều kiện này, kết quả sẽ phản ánh năng lực huy động của doanh nghiệp thay vì phản ánh chất lượng sản phẩm.

Từ lượt bình chọn tới dữ liệu cho chính sách

Ở quy mô đủ lớn, tập hợp các lượt bình chọn không còn là con số của một cuộc thi. Đó là bản đồ về hành vi tiêu dùng công nghệ trong nước, cho biết người Việt đang ưu tiên nhóm sản phẩm nào, sẵn sàng chi trả cho tính năng nào và còn dè dặt trước công nghệ nào. Nghị quyết số 57-NQ/TW đặt mục tiêu tới năm 2030, tỉ lệ doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo đạt trên 40% trong tổng số doanh nghiệp, và bản đồ hành vi đó là một trong những căn cứ để doanh nghiệp quyết định đầu tư vào đâu.

Với doanh nghiệp tham gia, kết quả bình chọn mang lại thông tin có giá trị hơn một danh hiệu. Một sản phẩm được hội đồng đánh giá cao nhưng có mức ủng hộ thấp từ cộng đồng là tín hiệu cho thấy khâu truyền đạt giá trị tới người dùng đang có vấn đề. Ngược lại, một sản phẩm được cộng đồng ủng hộ mạnh nhưng chưa đạt điểm chuyên môn tương xứng cho thấy dư địa hoàn thiện về mặt kỹ thuật vẫn còn.

Cổng bình chọn của mùa giải năm 2026 duy trì hoạt động tới ngày 20/9/2026, trước khi kết quả được tổng hợp cùng điểm chấm của hội đồng chuyên môn và công bố trong chuỗi hoạt động hưởng ứng Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia vào đầu tháng 10. Trong khoảng thời gian đó, mỗi lượt đánh giá của người dùng đều được ghi nhận như một dữ liệu đầu vào của quá trình xét chọn, chứ không phải một thao tác ủng hộ mang tính hình thức.

Một nghị quyết về đổi mới sáng tạo chỉ hoàn tất hành trình của mình khi những sản phẩm sinh ra từ chủ trương ấy được người dân đón nhận và sử dụng lâu dài. Cơ chế để người dân trực tiếp nói lên đánh giá của mình, vì vậy, không phải là phần phụ trợ của công tác tôn vinh mà là một cấu phần của việc kiểm nghiệm chính sách bằng thực tiễn. Thị trường công nghệ trong nước sẽ có câu trả lời cụ thể vào đầu tháng 10, khi kết quả của cả hai luồng đánh giá được đặt cạnh nhau.

BT