Làm chủ tri thức, dữ liệu và công nghệ biển để Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh

Ngày 21/8, tại Khánh Hòa, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) phối hợp với Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam tổ chức hội thảo “Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong triển khai Nghị quyết số 20-NQ/TW về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh”.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân nhấn mạnh Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIV đặt ra yêu cầu mới đối với ngành khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Theo Bộ trưởng, Việt Nam không chỉ nghiên cứu, khai thác biển mà phải từng bước làm chủ biển bằng tri thức, dữ liệu, công nghệ và đổi mới sáng tạo. KH&CN không còn chỉ là công cụ hỗ trợ từng ngành, lĩnh vực kinh tế biển mà phải trở thành nền tảng của quản trị tổng hợp, thống nhất không gian biển quốc gia; phát triển kinh tế biển xanh, hiện đại, số và bền vững; bảo vệ môi trường, bảo đảm quốc phòng, an ninh và nâng cao vị thế Việt Nam trong quản trị biển, đại dương.

Ngày 7/8/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 218/NQ-CP về Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 20-NQ/TW. Bộ trưởng cho rằng các nhiệm vụ đối với Bộ KH&CN phải được nhìn nhận như một hệ thống liên kết giữa nghiên cứu khoa học, điều tra cơ bản, dữ liệu, công nghệ, đổi mới sáng tạo, nguồn nhân lực, hạ tầng nghiên cứu và hợp tác quốc tế.

Trong giai đoạn 2026-2030, Bộ trưởng Vũ Hải Quân đề nghị tập trung vào 5 định hướng lớn: Hình thành năng lực nghiên cứu biển mạnh; coi dữ liệu biển là hạ tầng chiến lược quốc gia; chuyển từ “ứng dụng công nghệ” sang “làm chủ công nghệ”; lấy doanh nghiệp và địa phương làm những chủ thể quan trọng của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo biển; đồng thời đổi mới cách tổ chức và triển khai nhiệm vụ khoa học, công nghệ biển.

Đặc biệt, dữ liệu biển cần được chuẩn hóa, tích hợp, liên thông, chia sẻ và bảo đảm an ninh, an toàn, chủ quyền dữ liệu. Trên nền tảng đó, phát triển bản đồ số biển và đại dương, các công cụ mô hình hóa, dự báo và trí tuệ nhân tạo phục vụ quản lý, quy hoạch, cảnh báo và ra quyết định.

Bộ trưởng cũng nhấn mạnh mục tiêu cuối cùng không phải là có thêm bao nhiêu đề tài hay báo cáo, mà là làm chủ được những công nghệ nào, tạo ra sản phẩm gì và hình thành được năng lực quốc gia nào. Các nhiệm vụ khoa học, công nghệ biển cần chuyển mạnh sang những bài toán lớn, liên ngành, liên vùng, có sản phẩm đầu ra rõ ràng.

Hình thành hệ sinh thái dữ liệu và nghiên cứu biển quốc gia

Đồng tình với định hướng này, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam Trần Tuấn Anh cho rằng triển khai Nghị quyết số 20-NQ/TW cần đặt trong tổng thể các chủ trương lớn về phát triển đất nước, đặc biệt là Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Theo ông Trần Tuấn Anh, một quốc gia biển mạnh không chỉ được đánh giá bằng số lượng cảng biển, tàu hay quy mô kinh tế biển, mà quan trọng hơn phải là quốc gia hiểu được biển, dự báo được biển, quản trị được biển, khai thác bền vững tài nguyên biển và từng bước làm chủ các công nghệ biển hiện đại.

Từ đó, Viện Hàn lâm đề xuất 4 định hướng: Thay đổi cách tiếp cận trong tổ chức nghiên cứu biển; chuyển từ “đề tài nghiên cứu” sang “bài toán lớn của quốc gia”; coi dữ liệu biển là hạ tầng chiến lược; xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu biển quốc gia.

Trong đó, dữ liệu biển cần được tích hợp từ tàu nghiên cứu, vệ tinh, phao quan trắc, radar biển, robot dưới nước, các cơ sở dữ liệu chuyên ngành và dữ liệu kinh tế - xã hội. Đây sẽ là nền tảng để phát triển AI cho đại dương, mô hình dự báo, bản đồ số, “Digital Ocean” và tiến tới “Digital Twin Ocean”.

Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm cho rằng cần thực hiện đồng thời 4 chuyển đổi: Từ nghiên cứu đơn ngành sang liên ngành, đa ngành; từ các đề tài riêng lẻ sang chương trình giải quyết bài toán lớn; từ dữ liệu phân tán sang hạ tầng dữ liệu biển dùng chung; và từ ứng dụng công nghệ sang từng bước làm chủ các công nghệ biển chiến lược.

Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam, với thế mạnh nghiên cứu đa ngành từ khoa học Trái đất, khoa học biển, sinh học, vật liệu, AI, điện tử - tự động hóa, công nghệ vũ trụ đến môi trường, được xác định có thể đóng vai trò một trong những hạt nhân kết nối các năng lực nghiên cứu để giải quyết những bài toán lớn của quốc gia về biển.

Khánh Hòa đề xuất Trung tâm Nghiên cứu quốc gia về công nghệ đại dương

Từ góc độ địa phương, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Khánh Hòa Nguyễn Thanh Hà cho rằng thực hiện Nghị quyết số 20-NQ/TW đòi hỏi chuyển dịch tư duy từ khai thác biển đơn thuần sang quản trị đại dương hiện đại, từ phát triển kinh tế ven biển nhỏ lẻ sang xây dựng quốc gia biển mạnh.

Theo ông Nguyễn Thanh Hà, Khánh Hòa có nhiều điều kiện để trở thành trung tâm kinh tế, khoa học - công nghệ biển của cả nước, với 490 km bờ biển, hơn 200 hòn đảo, các vịnh nước sâu Vân Phong, Nha Trang, Cam Ranh cùng huyện đảo Trường Sa có vị trí đặc biệt về kinh tế và quốc phòng, an ninh.

Địa phương cũng tập trung nhiều cơ sở nghiên cứu, đào tạo về biển như Viện Hải dương học, Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản III, Đại học Nha Trang cùng đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học và kỹ sư có kinh nghiệm.

Khánh Hòa xác định khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là 3 trụ cột động lực để chuyển hóa lợi thế tự nhiên và tri thức thành lợi thế cạnh tranh dài hạn. Để phát huy vai trò cực tăng trưởng, tỉnh đề xuất Trung ương hỗ trợ đầu tư hạ tầng R&D đại dương dùng chung cấp quốc gia tại Khánh Hòa, gồm tàu nghiên cứu biển sâu, các phòng thí nghiệm trọng điểm và mạng lưới trạm quan trắc thông minh tích hợp AI/IoT.

Đồng thời, tỉnh đề nghị Bộ KH&CN xem xét đưa Trung tâm Nghiên cứu quốc gia về công nghệ đại dương tại Khánh Hòa vào quy hoạch hệ thống các trung tâm, phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia về công nghệ chiến lược.

Về phía địa phương, Khánh Hòa cam kết ưu tiên nguồn lực, chuẩn bị mặt bằng, thể chế, hạ tầng và phối hợp với các viện, trường để triển khai hiệu quả các dự án nghiên cứu, chuyển giao công nghệ.

Tại Hội thảo, các đại biểu tập trung thảo luận về những yêu cầu mới, nhiệm vụ trọng tâm và định hướng hành động của ngành KH&CN trong triển khai Nghị quyết số 20-NQ/TW; cùng các vấn đề như khoa học, công nghệ trong nuôi biển, năng lực KH&CN biển lưỡng dụng, phát triển nguồn nhân lực biển chất lượng cao, nền tảng khoa học, dữ liệu và công nghệ biển quốc gia, ứng dụng công nghệ trong thăm dò, khai thác dầu khí và phát triển Khánh Hòa trở thành trung tâm kinh tế biển...

Thu Giang