Tết làng - Nét văn hóa đặc sắc của người Dao Thanh Phán

Năm nào cũng vậy, vào đầu tháng Chạp, khi núi rừng còn vương cái lạnh cuối đông, người Dao Thanh Phán lại cùng nhau tổ chức Tết làng – dịp lễ quan trọng nhất, khép lại một năm lao động và mở ra vòng quay mới của đời sống tinh thần. Đó là cái Tết chung của cả khu, nơi con cháu dù đi học, đi làm xa cũng cố gắng trở về, để được đứng chung dưới một mái nhà văn hóa tinh thần mang tên cộng đồng.

Cái Tết "sớm nhất"

Ngay từ sáng sớm ngày Tết làng, nhà thờ tổ – không gian linh thiêng nhất của khu đã rộn ràng. Bàn thờ tổ tiên được lau dọn tinh tươm, lễ vật bày biện giản dị mà trang nghiêm. Hương trầm lan nhẹ, quyện trong không gian ấm cúng, như nối liền cõi thực với cõi linh thiêng. Trong khoảnh khắc ấy, con cháu cúi đầu bày tỏ lòng biết ơn tổ tiên, cầu mong thần linh phù hộ cho bản làng bình yên, mùa màng tươi tốt, con cháu khỏe mạnh, học hành, làm ăn thuận lợi.

Nghi lễ diễn ra lặng lẽ, không phô trương nhưng luôn giữ trọn sự trang nghiêm. Trong làn khói hương, những câu chuyện xưa được nhắc lại qua lời khấn, qua giọng kể chậm rãi của người già. Tết làng vì thế không chỉ là ngày lễ, mà còn là một "lớp học" đặc biệt, nơi lịch sử cộng đồng được truyền dạy tự nhiên, thấm sâu và bền bỉ.

Khi phần lễ khép lại, Tết làng chuyển thành ngày hội. Người già quây quần nhắc chuyện cũ, dặn dò con cháu nhớ về nguồn cội; lớp trẻ ríu rít bên mâm cỗ, tiếng cười lan xa, xua tan cái lạnh se sắt của núi rừng cuối năm. Không ồn ào, không náo nhiệt, nhưng ấm áp và gắn kết – đó là sắc thái rất riêng của Tết làng Đèo Đọc.

Ở Tết làng, không có sự phân biệt giàu nghèo, không có khoảng cách thế hệ, chỉ có sự đồng lòng của những người cùng chung huyết thống, chung phong tục, tập quán.

Bà Bàn Thị Thanh, người dân khu Đèo Đọc, chia sẻ, Tết làng luôn mang lại cảm giác gần gũi và ấm áp, bởi trong ngày Tết chung, mọi gia đình đều bình đẳng, cùng góp lễ, góp công và sẻ chia niềm vui sum vầy.

Cùng chung cảm nhận, chị Triệu Thị Thu Hà cho rằng, Tết làng có ý nghĩa đặc biệt trong việc gắn kết các thế hệ. Qua nghi lễ và sinh hoạt chung, lớp trẻ không chỉ được "ăn Tết" mà còn được nghe, được hiểu và được thấm những câu chuyện xưa, những phong tục của dân tộc mình. "Nhờ Tết làng, lớp trẻ biết trân trọng truyền thống và ý thức hơn trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa quê hương", chị Hà nói.

Giữ mạch nguồn giữa nhịp sống hiện đại

Với người Dao Thanh Phán, Tết làng không chỉ là một ngày lễ, mà là mốc thời gian thiêng liêng, là sợi dây vô hình nhưng bền chặt nối liền quá khứ với hiện tại.

Trưởng khu Đèo Đọc, ông Lý Sinh Vy cho biết, điểm đặc biệt của Tết làng nơi đây nằm ở tinh thần tự quản và sự đồng thuận cao trong cộng đồng. Từ việc chọn thời gian, chuẩn bị lễ vật đến phân công công việc, tất cả đều được bà con bàn bạc, thống nhất. Mỗi gia đình tự nguyện góp công, góp của, coi việc giữ gìn Tết làng không chỉ là niềm vui mà còn là trách nhiệm chung. Sau Tết làng, hóa vàng và ăn cỗ chung xong, các gia đình mới lần lượt rước gia tiên về nhà ăn Tết riêng.

Khi đó, Tết được bắt đầu từ các "nhà lớn" – nơi đặt bàn thờ tổ tiên của dòng họ, rồi mới đến các "nhà chòi" nhỏ hơn. Tùy điều kiện từng gia đình, Tết ở "nhà lớn" thường diễn ra trong khoảng từ ngày 15 đến 25 tháng Chạp; tiếp đó, các "nhà chòi" mới chọn ngày Tết riêng, thường khép lại trước ngày 30 tháng Chạp.

Giữa đời sống hiện đại, Tết làng của người Dao Thanh Phán vẫn diễn ra như mạch nguồn không cạn. Ở đó, con người tìm về cội rễ, nơi văn hóa hiện hữu trong nén hương trầm, mâm lễ giản dị và những câu chuyện kể ngày xuân. Chính từ cái Tết mộc mạc ấy, bản sắc cộng đồng được gìn giữ, để mùa xuân không chỉ ghé qua, mà lắng sâu và ở lại bền lâu trong lòng mỗi người.

Mỹ Dung