Thuế thương mại điện tử: Bài toán quản lý và chống thất thu

Dù hệ thống văn bản pháp lý mới đã đánh dấu bước hoàn thiện quan trọng và ghi nhận kết quả thu thuế tăng trưởng mạnh, thực tế vẫn đối mặt với một số khó khăn bất cập về tính bình đẳng chính sách và việc xuất hóa đơn của các hộ, cá nhân kinh doanh trên sàn TMĐT.

Từ thực tế trên, Hội Tư vấn thuế đề xuất kiến nghị xem xét nghiên cứu sửa đổi theo hướng thuận lợi cho người nộp thuế nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát dòng tiền hàng.

Vai trò và lợi ích của thương mại điện tử trong nền kinh tế số

Với sự phát triển mạnh mẽ của Internet, điện thoại thông minh, cùng với các phương thức thanh toán đa dạng: chuyển khoản, ví điện tử, thẻ, COD; phạm vi hoạt động không bị giới hạn địa lý… TMĐT đã mang lại lợi ích cho cả người kinh doanh, người tiêu dùng và cho xã hội do chi phí vận hành thấp hơn, mức độ tự động hóa, kết nối dữ liệu cao, vừa thuận lợi, tiết kiệm thời gian đi lại mua sắm, vừa mua được hàng hóa, dịch vụ giá rẻ hơn so với thương mại truyền thống… góp phần hình thành nền kinh tế số hiện đại trong kỷ nguyên chuyển mình của đất nước.

Sự phát triển của các sàn TMĐT và nền tảng số đã mở rộng cơ hội kinh doanh cho doanh nghiệp, hộ kinh doanh và cá nhân thông qua giảm chi phí giao dịch, mở rộng thị trường, tạo thêm công ăn việc làm cho người lao động trong suốt chuỗi cung ứng: mua hàng, quảng cáo, chốt đơn, đóng gói, vận chuyển từ người bán đến tay người tiêu dùng... Vì vậy, TMĐT được xem là một trong những trụ cột quan trọng của chiến lược phát triển kinh tế số tại Việt Nam.

Những rủi ro tiêu dùng và thách thức trong quản lý thuế

Bên cạnh những lợi ích mang lại, TMĐT cũng đặt ra những khó khăn rủi ro cho người tiêu dùng và công tác quản lý thu thuế cho ngân sách nhà nước (NSNN). Đối với người tiêu dùng, chất lượng, mẫu mã hàng hóa có thể không đáp ứng yêu cầu do thiếu kiểm chứng thực tế; thông tin quảng cáo, hình ảnh có thể chưa trung thực, không đúng với thực tế; quảng cáo giả, lồng ghép hình ảnh người khác để gian lận trong quảng cáo sản phẩm ảo, giả mạo…

Về phía quản lý thuế, hoạt động kinh doanh TMĐT trên môi trường số có đặc điểm đa dạng, giao dịch xuyên biên giới khó kiểm soát, không hiện diện gian hàng, hàng hóa chỉ qua Internet, website/ứng dụng (app).

Bên cạnh đó, TMĐT áp dụng nhiều phương thức thanh toán khác nhau, trong đó phương thức thanh toán điện tử tương đối phổ biến dẫn đến khó kiểm soát doanh thu, tạo nhiều thách thức đối với công tác quản lý thuế. Nguy cơ thất thu thuế cao hơn so với kinh doanh truyền thống nếu không có cơ chế quản lý phù hợp.

Hoàn thiện hành lang pháp lý chuyên biệt cho kinh tế số

Từ ngày 01/7/2026, Luật Thương mại điện tử số 122/2025/QH15 và Nghị định số 248/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Thương mại điện tử có hiệu lực thi hành, tạo khung pháp lý mới cho hoạt động thương mại điện tử tại Việt Nam. Trong đó, nội dung rất quan trọng là yêu cầu minh bạch thông tin người bán, hàng hóa, điều kiện giao dịch; tăng cường trách nhiệm của nền tảng trong xử lý hàng giả, hàng cấm, gian lận thương mại và giải quyết tranh chấp. Đồng thời, số hóa quản lý nhà nước để nâng cao hiệu quả, giảm thiểu rủi ro đối với hoạt động kinh doanh TMĐT.

Cùng với Luật Thương mại điện tử, Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15, các Luật thuế và hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành – trong đó có các Nghị định của Chính phủ:

Nghị định số 252/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Quản lý thuế.

Nghị định số 253/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Thuế thu nhập cá nhân.

Nghị định số 254/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Quản lý thuế.

Nghị định số 68/2026/NĐ-CP quy định về chính sách thuế và quản lý thuế đối với hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh và các Thông tư liên quan của Bộ Tài chính.

Hệ thống văn bản này đã đánh dấu bước hoàn thiện quan trọng hành lang pháp lý chuyên biệt đối với nghĩa vụ, thu nộp thuế đối với TMĐT, kinh tế số.

Đặc biệt, Nghị định số 252/2026/NĐ-CP bổ sung, làm rõ quy định quản lý đối với tổ chức là nhà cung cấp nước ngoài có hoạt động kinh doanh trực tiếp trên các sàn TMĐT tại Việt Nam. Việc này nhằm tăng cường công tác quản lý thuế xuyên biên giới, thiết lập môi trường kinh doanh số minh bạch, cạnh tranh bình đẳng giữa nhà bán hàng trong nước và quốc tế. Những đổi mới này vừa hỗ trợ, tạo điều kiện cho các hộ, cá nhân kinh doanh thực hiện nghĩa vụ thuế một cách thuận tiện, tiết kiệm thời gian, vừa tiếp cận phương thức giao dịch hiện đại của nền kinh tế số, nâng cao hiệu lực, hiệu quả của công tác quản lý thuế nhà nước.

Kế tiếp Nghị định số 117/2025/NĐ-CP, Nghị định số 252/2026/NĐ-CP củng cố trách nhiệm của chủ quản các nền tảng TMĐT có chức năng thanh toán thực hiện việc khấu trừ, khai và nộp thay thuế đối với người bán là cá nhân, hộ kinh doanh, tổ chức là nhà cung cấp nước ngoài, giúp cộng đồng kinh doanh giảm áp lực trong thực hiện nghĩa vụ thuế và giảm rủi ro sai sót trong thực thi.

Số thu thuế TMĐT tăng trưởng mạnh mẽ

Đối với các nhà cung cấp nước ngoài không có cơ sở thường trú tại Việt Nam có hoạt động kinh doanh thương mại điện tử, kinh doanh dựa trên nền tảng số với tổ chức, cá nhân tại Việt Nam, nghĩa vụ đăng ký thuế, kê khai và nộp thuế trên cổng thông tin điện tử của cơ quan thuế (địa chỉ: http://etaxvn.gdt.gov.vn) ngày càng tăng nhanh.

Ngày 21/3/2022, Bộ Tài chính chính thức khai trương Cổng thông tin điện tử. Trong năm 2022 chỉ có 36 nhà cung cấp đăng ký thuế, nhưng đến 06 tháng đầu năm 2026 đã có 259 nhà cung cấp nước ngoài đăng ký thuế, kê khai và nộp thuế qua Cổng thông tin điện tử; tăng hơn 7 lần chỉ sau hơn bốn năm thực hiện. Cùng với các biện pháp tăng cường quản lý, chính sách quản lý, thu thuế phù hợp, kết hợp công tác thanh kiểm tra theo tiêu chí rủi ro, số thu thuế từ TMĐT và kinh doanh trên nền tảng số tăng trưởng mạnh.

Số liệu quản lý thuế đã ghi nhận kết quả thu thuế từ các tổ chức, cá nhân kinh doanh có hoạt động kinh doanh TMĐT (bao gồm cả kinh doanh truyền thống và kinh doanh TMĐT) 06 tháng đầu năm 2026 đạt gần 167,9 nghìn tỷ đồng, tăng 44,2% so với cùng kỳ năm 2025. Trong đó:

259 nhà cung cấp nước ngoài đã đăng ký thuế, kê khai và nộp thuế qua Cổng thông tin điện tử trong 06 tháng đầu năm 2026 đạt hơn 12,5 nghìn tỷ đồng.

205 doanh nghiệp do Chi cục Thuế TMĐT quản lý nộp 20,3 nghìn tỷ đồng...

Điều này phản ánh hiệu quả của công tác quản lý thuế TMĐT và mức độ tuân thủ thuế của hoạt động kinh doanh TMĐT, kinh tế số ngày càng tốt hơn.

Những bất cập về tính bình đẳng và thủ tục hóa đơn

Mặc dù đạt được nhiều kết quả tích cực, công tác quản lý thuế đối với TMĐT vẫn đối mặt với một số khó khăn bất cập, như:

Hoạt động kinh doanh diễn ra trên nhiều nền tảng trong và ngoài nước, khó xác định doanh thu thực tế.

Nhiều cá nhân kinh doanh chưa đăng ký thuế hoặc chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế.

Các giao dịch xuyên biên giới, thanh toán điện tử và các phương thức thanh toán đa dạng gây khó khăn trong việc kiểm soát dòng tiền.

Bên cạnh đó, một số quy định về chính sách và quản lý thuế chưa thực sự bình đẳng, thuận lợi. 

Ví dụ: Các tổ chức kinh doanh tại Việt Nam áp dụng phương pháp tính thuế GTGT là phương pháp khấu trừ thuế mua dịch vụ của nhà cung cấp nước ngoài không có cơ sở thường trú tại Việt Nam thông qua kênh TMĐT hoặc các nền tảng số thực hiện khấu trừ, nộp thay nghĩa vụ thuế phải nộp của nhà cung cấp nước ngoài. Trong trường hợp này, thuế GTGT mà phía Việt Nam khấu trừ nộp thay được khấu trừ thuế GTGT đầu vào khi tính thuế GTGT đầu ra phải nộp.

Tuy nhiên, nếu các nhà cung cấp nước ngoài tự nộp thuế thì phía Việt Nam lại không được khấu trừ thuế GTGT, dẫn đến tình trạng khuyến khích phía Việt Nam nộp thay, thêm trách nhiệm cho doanh nghiệp Việt Nam. Do đó, nên có sửa đổi theo xu hướng bình đẳng hơn.

Thứ nữa là việc xuất hóa đơn của các hộ, cá nhân kinh doanh trên sàn TMĐT có chức năng thanh toán đã được chủ quản các nền tảng TMĐT khấu trừ, nộp thay tiền thuế vào NSNN.

Theo Hội Tư vấn thuế, hóa đơn có giá trị quan trọng trong việc xác định giá trị giao dịch hàng hóa, dịch vụ và nghĩa vụ thuế trên cơ sở doanh thu làm cơ sở tính thuế của người bán, làm cơ sở để tính chi phí được trừ khi tính thuế đối với hoạt động sản xuất kinh doanh của các tổ chức, cá nhân và bảo đảm quyền lợi của người tiêu dùng đối với sản phẩm, dịch vụ mua bán.

Tuy nhiên, hộ và cá nhân kinh doanh trên sàn TMĐT, nền tảng số khi đã được tổ chức này khấu trừ và nộp thay tiền thuế vào NSNN thì về nghĩa vụ thuế cơ bản đã hoàn thành.

Mặc dù quy định hiện hành cho phép hộ, cá nhân kinh doanh ủy nhiệm cho các tổ chức kinh tế (trong đó có sàn TMĐT) lập hóa đơn, nhưng trong thực tế, các hộ kinh doanh phải lập hóa đơn cho từng đơn hàng, người mua tại các thời điểm khác nhau, hình thức thanh toán khác nhau... mặc dù đã được chủ quản sàn kê khai, khấu trừ nộp thuế vào NSNN và nộp tờ khai khấu trừ thuế, bảng kê chi tiết số thuế đã khấu trừ đối với hộ, cá nhân có hoạt động kinh doanh trên nền tảng TMĐT cho cơ quan thuế.

Kiến nghị giải pháp tinh gọn cho người nộp thuế

Từ thực tế trên, Hội Tư vấn thuế đề xuất kiến nghị xem xét nghiên cứu sửa đổi theo hướng thuận lợi cho người nộp thuế nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát dòng tiền hàng, cụ thể:

Chỉ xuất hóa đơn đối với trường hợp người mua hàng có nhu cầu lấy hóa đơn để phục vụ cho hạch toán chi phí, chứng minh xuất xứ hàng hóa dịch vụ.

Xuất hóa đơn trong trường hợp hàng hóa phải đăng ký quyền sở hữu, sử dụng.

Trường hợp người mua không có nhu cầu lấy hóa đơn thì hộ, cá nhân kinh doanh không phải xuất hóa đơn chỉ để lưu giữ theo quy định cho hàng trăm, hàng nghìn hóa đơn có giá trị nhỏ mà khách hàng không lấy, nhằm tránh gây lãng phí và khó khăn cho hộ, cá nhân kinh doanh.

Nguyễn Thị Cúc

Chủ tịch Hội Tư vấn thuế

Nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục thuế