Từ quản lý từng cuốn sách sang quản trị toàn bộ vòng đời của nội dung xuất bản

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản nhằm đổi mới quản lý nhà nước về hoạt động xuất bản theo hướng tăng cường quản lý dựa trên dữ liệu, công nghệ số và hậu kiểm; đồng thời hoàn thiện chính sách phát triển ngành xuất bản. Nhà nước không chỉ thực hiện chức năng quản lý mà còn giữ vai trò kiến tạo môi trường thuận lợi, hỗ trợ chuyển đổi số, phát triển nguồn nhân lực, thúc đẩy văn hóa đọc, ngoại giao văn hóa và huy động các nguồn lực xã hội cho hoạt động xuất bản.

Tạo hành lang pháp lý đầy đủ, minh bạch, thuận lợi cho hoạt động xuất bản

Các đại biểu Quốc hội thảo luận tại tổ và Hội trường sáng nay thống nhất cao về sự cần thiết sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản; đánh giá dự thảo Luật đã thể chế hóa tinh thần Chỉ thị số 04 của Ban Bí thư và các chủ trương, định hướng mới của Đảng về phát triển xuất bản trong chuyển đổi số, phát triển công nghiệp văn hóa, văn hóa đọc và xây dựng ngành xuất bản hiện đại, chuyên nghiệp.

Ý kiến thảo luận tập trung vào những vấn đề thực tiễn đặt ra, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển mạnh, làm thay đổi phương thức sáng tạo, sản xuất, phát hành và tiếp nhận xuất bản phẩm.

Về hoạt động xuất bản trong môi trường số và trên không gian mạng, nhiều đại biểu đề nghị làm rõ nội hàm các khái niệm về xuất bản phẩm điện tử, xuất bản phẩm trên không gian mạng và sản phẩm thông tin có tính chất xuất bản; xác định rõ phạm vi điều chỉnh, trách nhiệm của các chủ thể và cơ chế kiểm soát. Các quy định cần vừa thúc đẩy xuất bản số, ứng dụng khoa học, công nghệ và AI, vừa bảo vệ quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ và các quyền có liên quan, bảo đảm thống nhất với hệ thống pháp luật.

Đối với Điều 27 về thông tin ghi trên xuất bản phẩm, một số đại biểu đề nghị rà soát, làm rõ quy định đối với xuất bản phẩm có sử dụng AI, bảo đảm tính minh bạch, trách nhiệm pháp lý, quyền tác giả và quyền liên quan.

Về chính sách của Nhà nước đối với phát triển hoạt động xuất bản tại Điều 7, các đại biểu đề nghị xác định rõ mục tiêu, đối tượng, tiêu chí, nguồn lực và cơ chế thực hiện; đồng thời quan tâm chính sách ưu tiên đối với xuất bản phẩm bằng tiếng dân tộc thiểu số, phát triển hạ tầng và cơ sở dữ liệu số, văn hóa đọc; bảo đảm quyền tiếp cận bình đẳng đối với xuất bản phẩm của người khuyết tật, đồng bào dân tộc thiểu số và người dân tại các địa bàn miền núi, hải đảo.

Về cấp, cấp lại, thu hồi giấy phép và hoạt động của nhà xuất bản, các đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện quy định theo hướng rõ ràng, minh bạch, khả thi; rà soát yêu cầu về năng lực, điều kiện hoạt động, vừa đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước, vừa tạo điều kiện để nhà xuất bản phát huy tính tự chủ, nâng cao năng lực hoạt động.

Về tổ chức hoạt động và liên kết xuất bản, các đại biểu đề nghị hoàn thiện quy định về mô hình tổ chức, cơ chế quản trị, điều kiện thành lập và hoạt động của nhà xuất bản; làm rõ phạm vi, cơ chế liên kết, quyền và trách nhiệm của nhà xuất bản, đối tác liên kết, nhất là trách nhiệm của nhà xuất bản đối với nội dung, chất lượng và tính hợp pháp của xuất bản phẩm.

Về lưu chiểu và thời điểm phát hành xuất bản phẩm, các đại biểu đề nghị rà soát quy định về nộp lưu chiểu, lưu chiểu điện tử, thời điểm phát hành và trách nhiệm của các chủ thể; bảo đảm hài hòa giữa cải cách thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho hoạt động xuất bản với yêu cầu quản lý, hậu kiểm và đặc thù của xuất bản phẩm điện tử.

Một số ý kiến cũng góp ý về xuất bản tài liệu không kinh doanh, cấp lại, thu hồi giấy phép hoạt động in xuất bản phẩm và hoạt động kinh doanh xuất bản phẩm; đề nghị tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật, bảo đảm đồng bộ, thống nhất với hệ thống pháp luật có liên quan.

Cần hoàn thiện cơ chế trách nhiệm của nền tảng số, đặc biệt là nền tảng xuyên biên giới

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung (TPHCM) tập trung góp ý về phạm vi điều chỉnh của Luật Xuất bản trên không gian mạng, mối quan hệ giữa tiền kiểm và hậu kiểm, trách nhiệm của các nền tảng số.

Theo đại biểu, quy định tại Điều 4 về nội dung vật chất xuất bản trên không gian mạng được tạo lập dưới hình thức “tương tự xuất bản phẩm” chưa đủ rõ để xác định phạm vi điều chỉnh. Nhiều sản phẩm như báo cáo khoa học dạng PDF, luận văn trong kho dữ liệu mở, cẩm nang doanh nghiệp, podcast, newsletter hoặc tài liệu trên website có thể có hình thức tương tự xuất bản phẩm.

Nếu không làm rõ, ranh giới giữa xuất bản với báo chí, mạng xã hội, cơ sở dữ liệu, kho học liệu và thông tin thông thường trên internet sẽ khó xác định, gây khó khăn cho cả cơ quan quản lý và các chủ thể tham gia.

Đại biểu đề nghị dự thảo thiết kế rõ ba tầng gồm: xuất bản phẩm; sản phẩm thông tin thực sự có tính chất xuất bản; và thông tin thông thường trên internet. Đồng thời, cần loại trừ rõ mạng xã hội, blog cá nhân, trao đổi cá nhân, dữ liệu nghiên cứu mở và thông tin nội bộ, trừ trường hợp được tổ chức thành hoạt động xuất bản.

Về mối quan hệ giữa nguyên tắc không kiểm duyệt trước tại Điều 5 với cơ chế tiền kiểm tại một số điều khoản khác, đại biểu cho rằng cần quy định rõ để tránh khoảng cách giữa nguyên tắc và cách thức vận hành. Theo đại biểu, không nhất thiết phải bỏ hoàn toàn tiền kiểm đối với những vấn đề đặc biệt quan trọng như chủ quyền quốc gia, lịch sử dân tộc, đường lối của Đảng, nhưng phạm vi áp dụng cần được giới hạn chặt chẽ.

Đại biểu đề nghị luật quy định rõ nguyên tắc xác định danh mục đặc thù, tiêu chí rủi ro, thẩm quyền yêu cầu thẩm định, thời gian tối đa, trách nhiệm của cơ quan thẩm định, cách xử lý khi hết thời hạn, quyền giải trình và khiếu nại của tác giả, nhà xuất bản. Đối với đại đa số xuất bản phẩm, cần chuyển thực chất sang cơ chế nhà xuất bản tự chịu trách nhiệm, kết hợp lưu chiểu điện tử, dữ liệu minh bạch và hậu kiểm theo rủi ro.

Về trách nhiệm của nền tảng số, đặc biệt là nền tảng xuyên biên giới, đại biểu đánh giá dự thảo đã bổ sung một số nghĩa vụ như đại diện pháp lý, cung cấp dữ liệu, xác định chủ thể phát hành và gỡ bỏ nội dung vi phạm.

Tuy nhiên, đại biểu đề nghị bổ sung các nguyên tắc về trình tự gỡ bỏ nội dung, trong đó xác định rõ căn cứ, chủ thể yêu cầu, thời hạn thực hiện và việc thông báo cho người đăng tải; đồng thời bảo đảm quyền giải trình, khiếu nại và cơ chế khôi phục nội dung khi yêu cầu gỡ bỏ không có căn cứ.

Theo đại biểu, quản lý hoạt động xuất bản trên không gian mạng cần hướng tới quản trị hệ sinh thái nội dung số, trong đó trách nhiệm phải tương xứng với quyền kiểm soát và mức độ rủi ro.

Sử dụng xuất bản phẩm, dữ liệu huấn luyện AI phải tuân thủ pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu (TP Huế) kỳ vọng việc sửa đổi Luật lần này không chỉ giải quyết những vướng mắc hiện tại mà còn thiết kế các nguyên tắc đủ bền vững để thích ứng với những thay đổi trong 10-15 năm tới.

Về AI, đại biểu ghi nhận dự thảo đã bổ sung tại Điều 27 quy định xuất bản phẩm có nội dung được tạo lập toàn bộ hoặc một phần bằng AI phải được thông báo và dán nhãn. Tuy nhiên, theo đại biểu, dán nhãn mới chỉ giải quyết yêu cầu minh bạch, chưa làm rõ trách nhiệm pháp lý.

Đại biểu đề nghị khẳng định việc sử dụng AI không làm thay đổi trách nhiệm của tổ chức, cá nhân trong hoạt động xuất bản và phát hành; đồng thời, việc sử dụng xuất bản phẩm, dữ liệu để huấn luyện AI phải tuân thủ pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan. Các quy định kỹ thuật có thể giao Chính phủ quy định.

Về lưu chiểu điện tử, đại biểu cho rằng nếu chỉ lưu tệp mà không quản lý định danh và phiên bản thì chưa thể quản lý đầy đủ vòng đời của xuất bản phẩm. Do đó, mỗi xuất bản phẩm điện tử cần có mã định danh và lịch sử phiên bản; trường hợp sửa đổi sau phát hành phải cập nhật phiên bản, lưu chiểu phần nội dung thay đổi và có khả năng liên thông với dữ liệu nhập khẩu, phát hành.

Về điều kiện thành lập và hoạt động của nhà xuất bản, đại biểu đề nghị quản lý dựa trên năng lực thay vì chỉ căn cứ vào loại hình cơ quan chủ quản. Điều kiện thành lập và hoạt động cần phản ánh năng lực tài chính, nhân lực chuyên môn, biên tập, hạ tầng công nghệ và khả năng thực hiện trách nhiệm pháp lý.

Về hậu kiểm, đại biểu đồng tình với định hướng giảm tiền kiểm, tăng tự chịu trách nhiệm và hậu kiểm. Tuy nhiên, để tránh khoảng trống pháp lý, cần bổ sung quy định cho phép cơ quan có thẩm quyền, khi phát hiện dấu hiệu rõ ràng về vi phạm Khoản 1 Điều 10, yêu cầu tạm dừng phát hành theo trình tự, thời hạn do luật định.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Sửu, điểm cốt lõi của lần sửa đổi này là chuyển từ quản lý từng cuốn sách sang quản trị toàn bộ vòng đời của nội dung xuất bản.

“Trong thời đại AI, pháp luật phải trả lời ba câu hỏi: Nội dung được tạo lập, thay đổi thế nào? Ai chịu trách nhiệm? Và khi có vấn đề, Nhà nước có thể truy xuất nguồn gốc ra sao? Nếu làm được điều đó thì luật sẽ không chỉ giải quyết vướng mắc hôm nay, mà còn tạo khung pháp lý bền vững cho một nền xuất bản số”, đại biểu Nguyễn Thị Sửu nhấn mạnh.

Quy định rõ bản nộp lưu chiểu phải là bản hoàn chỉnh, đồng nhất với bản phát hành

Đại biểu Nguyễn Văn Mạnh (Phú Thọ) tập trung góp ý về xuất bản tài liệu không kinh doanh, lưu chiểu và phân cấp quản lý.

Theo đại biểu, Khoản 2 Điều 25 là thay đổi lớn khi cho phép cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị ở trung ương và cấp tỉnh tự xuất bản tài liệu không kinh doanh mà không phải xin cấp phép. Cơ chế này có thể rút ngắn thời gian đối với tài liệu phục vụ nội bộ, tuyên truyền, hội nghị và chuyển từ tiền kiểm sang tự chịu trách nhiệm.

Tuy nhiên, quy định hiện chưa bao quát Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội, là những chủ thể thường xuyên xuất bản tài liệu phục vụ nhiệm vụ chính trị, tuyên truyền, vận động nhân dân. Đại biểu đề nghị bổ sung Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương, cấp tỉnh vào nhóm được áp dụng cơ chế đăng ký tự xuất bản có kiểm soát; hoặc xác định đối tượng theo tiêu chí về chức năng, thẩm quyền ban hành và đăng ký tự chịu trách nhiệm.

Về lưu chiểu và hậu kiểm, đại biểu cho rằng cần làm rõ thời điểm được phát hành sau khi hoàn thành nộp lưu chiểu và cách xử lý trường hợp bản lưu chiểu khác bản phát hành. Theo đại biểu, bản nộp lưu chiểu phải là bản hoàn chỉnh, đồng nhất với bản phát hành; đối với bản điện tử phải kèm mã kiểm tra tính toàn vẹn, định dạng lưu trữ và dữ liệu đặc tả.

Mọi thay đổi nội dung sau khi lưu chiểu phải được ghi nhận và nộp lại tùy theo mức độ thay đổi. Hệ thống lưu chiểu điện tử cần tự động xác nhận thời điểm tiếp nhận, bảo đảm an toàn, bí mật đối với xuất bản phẩm chưa phát hành và khả năng bảo quản lâu dài. Đồng thời, cần xác định rõ trách nhiệm phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch với địa phương và Thư viện Quốc gia Việt Nam, tránh nộp trùng lặp.

Về phân cấp quản lý, đại biểu cho rằng các quy định dự kiến phân cấp thẩm quyền cho UBND cấp tỉnh và cấp xã là phù hợp, nhưng cần tính đến đặc thù của hoạt động xuất bản, khi xuất bản phẩm có thể lưu thông trên phạm vi toàn quốc và internet.

Do đó, luật cần xác định nguyên tắc cơ quan nào cấp thì phải cập nhật kết quả vào cơ sở dữ liệu quốc gia; kết quả giải quyết có giá trị thống nhất; công tác thanh tra, kiểm tra được thực hiện trên cơ sở rủi ro và có quyền yêu cầu kiểm soát khi phát hiện dấu hiệu vi phạm.

Đối với thẩm quyền của cấp xã trong quản lý cơ sở in, địa điểm phát hành, đại biểu đề nghị đánh giá kỹ yêu cầu chuyên môn, nhân lực và công cụ hậu kiểm. Việc phân cấp chỉ nên thực hiện khi có quy trình số thống nhất, cơ sở dữ liệu dùng chung, hướng dẫn nghiệp vụ và cơ chế kiểm tra, giám sát của cấp tỉnh và Bộ.

Thay mặt cơ quan chủ trì soạn thảo, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cảm ơn các đại biểu Quốc hội đã đóng góp 77 lượt ý kiến tại tổ và 17 lượt ý kiến tại Hội trường, với nhiều nội dung toàn diện, sâu sắc đối với dự án Luật.

Theo Bộ trưởng, các ý kiến cơ bản nhất trí với sự cần thiết ban hành Luật nhằm thể chế hóa các chủ trương của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị và các văn bản chỉ đạo của Ban Bí thư, Ban Chấp hành Trung ương về phát triển xuất bản số, công nghiệp văn hóa, văn hóa đọc. Việc sửa đổi cũng nhằm xử lý những vướng mắc từ thực tiễn, cải cách thủ tục hành chính, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và xác định rõ thẩm quyền, tạo động lực phát triển hoạt động xuất bản.

Về yêu cầu tăng cường quản lý nhà nước, bảo đảm hài hòa giữa tiền kiểm và hậu kiểm, Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo tiếp thu ý kiến đại biểu và đề nghị kế thừa quy định tại Khoản 1 Điều 28 Luật Xuất bản hiện hành về việc nộp xuất bản phẩm lưu chiểu chậm nhất 10 ngày trước khi phát hành.

Đồng thời, dự thảo bổ sung quy trình kiểm soát đối với các nhóm nội dung quan trọng liên quan đến lịch sử dân tộc, chiến tranh cách mạng, chủ quyền lãnh thổ, danh nhân đất nước. Theo đó, nhà xuất bản định hình nội dung, trình cơ quan chủ quản; cơ quan chủ quản xem xét, phê duyệt kế hoạch xuất bản; cơ quan quản lý nhà nước thẩm định xuất bản phẩm lưu chiểu và cho ý kiến trước khi phát hành.

Bộ trưởng cho rằng thời hạn nộp lưu chiểu 10 ngày trước khi phát hành là cần thiết, vừa tạo điều kiện để nhà xuất bản chuẩn bị phát hành, vừa xác định trách nhiệm của nhà xuất bản đối với xuất bản phẩm và tạo điều kiện để cơ quan quản lý xử lý khi phát hiện vi phạm.

“Các vòng kiểm soát như thế này trong dự thảo đã nêu, chúng tôi đề nghị xin được giữ như quy định về thời hạn để các đơn vị có điều kiện hoạt động thuận lợi, chúng tôi sẽ tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện thêm”, Bộ trưởng nói.

Về chính sách hỗ trợ phát triển hoạt động xuất bản, Bộ trưởng cho biết dự thảo được thiết kế theo hướng quy định khung chính sách trong Luật và áp dụng đồng bộ pháp luật có liên quan, tập trung vào xuất bản kỹ thuật số, xuất bản điện tử, văn hóa đọc, các địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và địa bàn khó khăn. Dự thảo cũng đề cập chính sách đào tạo, thu hút, phát triển nguồn nhân lực, nhất là nâng cao chất lượng đội ngũ biên tập viên.

Về hoạt động có tính chất xuất bản trên không gian mạng, Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo tiếp thu ý kiến đại biểu, tiếp tục rà soát, chỉnh lý quy định theo hướng kiểm soát việc tổ chức, cá nhân đưa sản phẩm, tài liệu có nội dung vi phạm ra công chúng dưới hình thức xuất bản phẩm.

Dự thảo đồng thời bổ sung quy định về quản lý nhà nước, các hành vi bị nghiêm cấm đối với việc phổ biến sản phẩm thông tin có tính chất xuất bản trên không gian mạng và các quy định về quản lý hoạt động xuất bản trên môi trường số.

Về mô hình tập đoàn xuất bản, tập đoàn truyền thông quốc gia và cơ quan chủ quản xuất bản, truyền thông quốc gia tại Điều 7, Điều 12, Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo đã tiếp thu ý kiến đại biểu, rà soát, chỉnh lý theo hướng tạo cơ sở pháp lý cho việc hình thành, phát triển các mô hình tổ chức xuất bản phù hợp; phát huy vai trò của cơ quan chủ lực trong lĩnh vực xuất bản, truyền thông, đồng thời xác định rõ chức năng, nhiệm vụ, trách nhiệm và cơ chế quản lý.

Theo đó, dự thảo dự kiến quy định Nhà nước xây dựng chiến lược phát triển hoạt động xuất bản, có lộ trình hình thành các tập đoàn xuất bản, truyền thông và cơ quan chủ lực xuất bản, truyền thông theo tinh thần Chỉ thị số 04 của Ban Bí thư.

Về khắc phục bất cập thực tiễn và hoàn thiện công cụ quản lý trong môi trường số, dự thảo tiếp tục được hoàn thiện theo hướng cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền gắn với xác định rõ trách nhiệm của các chủ thể.

Dự thảo đơn giản hóa thủ tục hành chính tại 16 điều, tăng cường tính tự chủ và hậu kiểm; bỏ quy định về tạm dừng hoạt động, giữ quy định về đình chỉ có thời hạn hoạt động của nhà xuất bản tại Điều 14.

Bên cạnh đó, dự thảo hoàn thiện các quy định về quản lý nhập khẩu xuất bản phẩm, phòng, chống in lậu, vi phạm bản quyền tại các Điều 38, 39, 50, 51; quy định trách nhiệm của nền tảng trung gian và nền tảng xuyên biên giới trong môi trường số tại các Điều 23, 45, 50.

Về vị trí, mục đích và nguyên tắc của hoạt động xuất bản, cơ quan soạn thảo rà soát, chỉnh lý dự thảo theo hướng xác định xuất bản là lĩnh vực tư tưởng, văn hóa đặc biệt quan trọng, đồng thời là ngành kinh tế - công nghệ, một bộ phận của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia.

Hải Liên