‘An cư’ giữa vùng sạt lở: Tìm lời giải cho bài toán ổn định để phát triển

"Riêng trong năm 2025, trên địa bàn xã có 161 hộ dân bị ảnh hưởng bởi thiên tai cần phải sắp xếp, bố trí lại nơi ở nhằm bảo đảm an toàn lâu dài", ông Nguyễn Quang Hải, Chủ tịch UBND xã Hạnh Phúc, tỉnh Lào Cai, cho biết trong cuộc trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ. Đằng sau con số thống kê khô khan ấy, là 161 câu chuyện sinh kế, 161 nỗi trăn trở về nơi ở, đất sản xuất và tương lai của cả một cộng đồng.

Di dời khỏi "điểm nóng" để ổn định đời sống

Từng là một trong những "điểm nóng" về sạt lở đất, lũ ống, lũ quét, xã Hạnh Phúc có địa hình dốc, đất yếu, cộng với tác động ngày càng rõ rệt của biến đổi khí hậu khiến nhiều thôn bản nơi đây luôn trong tình trạng "treo" trên rủi ro.

Sau thời gian kiên trì triển khai các giải pháp, tính đến ngày 31/12/2025, toàn xã đã hoàn thành di dời, sắp xếp cho 51 hộ dân tại các thôn Sán Trá, Kháo Chu, Tà Xùa, Tà Chử, Bản Công và Lừu 1. Trong đó, 33 hộ được bố trí xen ghép vào các khu dân cư ổn định, còn 18 hộ được sắp xếp tại khu tái định cư tập trung ở thôn Sán Trá.

Theo ông Nguyễn Quang Hải, di dời dân cư khỏi vùng nguy hiểm không chỉ là câu chuyện dựng lại một mái nhà mới. Đó còn là bài toán tổng thể từ hạ tầng, sinh kế đến văn hóa, tập quán… Hiểu rõ điều này, chính quyền xã Hạnh Phúc xác định nguyên tắc xuyên suốt trong quy hoạch tái định cư là "an toàn - ổn định - phát triển lâu dài".

Những khu tái định cư được lựa chọn kỹ lưỡng, tránh tuyệt đối những khu vực tiềm ẩn nguy cơ sạt lở, lũ quét. Hạ tầng được đầu tư đồng bộ từ điện, đường, nước sinh hoạt đến hệ thống thoát nước, điểm sinh hoạt cộng đồng. Đặc biệt, quỹ đất được bố trí hợp lý, bảo đảm cả đất ở, đất vườn và từng bước gắn với đất sản xuất.

Việc quy hoạch còn tính đến các yếu tố lâu dài, như: gần trường học, trạm y tế, thuận lợi giao thông và phù hợp với tập quán sinh hoạt của đồng bào dân tộc.

Tuy nhiên, do địa hình miền núi phức tạp khiến quỹ đất bằng phẳng, an toàn trở nên khan hiếm. Việc lựa chọn vị trí phù hợp vì thế mất nhiều thời gian. Nguồn lực đầu tư còn hạn chế, trong khi nhu cầu hạ tầng lại rất lớn.

Đáng chú ý, một bộ phận người dân vẫn còn tâm lý gắn bó với nơi ở cũ. "Việc thay đổi môi trường sống, sinh kế không phải ai cũng sẵn sàng ngay từ đầu", ông Hải thẳng thắn nhìn nhận.

Để tháo gỡ "nút thắt" về nhận thức, xã Hạnh Phúc đã chọn cách làm kiên trì, sát dân. Các tổ công tác được thành lập, do lãnh đạo Đảng ủy trực tiếp phụ trách, cùng trưởng thôn, người có uy tín xuống từng hộ vận động. Không chỉ phổ biến chủ trương, chính sách, các tổ công tác còn lắng nghe tâm tư, giải đáp từng băn khoăn cụ thể.

"Chúng tôi không chỉ nói chung chung mà đưa ra các dẫn chứng thực tế từ những vụ sạt lở đã xảy ra để người dân thấy rõ rủi ro, từ đó nâng cao nhận thức và tự giác di dời", ông Nguyễn Quang Hải chia sẻ.

Đồng thời, các chính sách hỗ trợ được công khai, triển khai đồng bộ như cấp đất, nhà ở và kinh phí di chuyển; người dân còn được trực tiếp tham quan khu tái định cư để kiểm chứng hạ tầng. Bên cạnh đó, những hộ đã di dời trở thành "tuyên truyền viên", thuyết phục các hộ còn chần chừ.

Huy động nguồn lực

Để xây dựng được các khu tái định cư, bài toán nguồn lực là vấn đề cấp thiết. Theo ông Nguyễn Quang Hải, xã đã huy động tổng hợp nhiều nguồn lực theo phương châm "Nhà nước và Nhân dân cùng làm". Riêng với 51 hộ di dời khẩn cấp, Nhà nước hỗ trợ 80 triệu đồng/hộ, tổng kinh phí hơn 4 tỷ đồng.

Bên cạnh đó, xã vận động các tổ chức, cá nhân, nhà hảo tâm hỗ trợ thêm để đầu tư các hạng mục thiết yếu như: hệ thống đường ống nước sinh hoạt, kinh phí kéo điện…

Thời gian tới, xã dự kiến triển khai thêm các khu tái định cư tại thôn Kháo Dê và Háng Thồ, với tổng mức đầu tư khoảng 20 tỷ đồng để bố trí cho khoảng 110 hộ dân còn lại.

Nguồn lực thực hiện được huy động từ Chương trình mục tiêu quốc gia, kết hợp với các nguồn vốn đầu tư giao thông nông thôn và các nguồn vốn hợp pháp khác. Dự kiến đến năm 2027, xã cơ bản giải quyết xong bài toán sắp xếp dân cư vùng nguy cơ cao.

"An cư" phải đi cùng "lạc nghiệp"

Một trong những điểm đáng chú ý trong cách làm của Hạnh Phúc là không tách rời tái định cư với phát triển sinh kế. Người dân sau di dời còn được tạo điều kiện vay vốn ưu đãi để phát triển kinh tế.

Xã đã xây dựng kế hoạch phát triển sản xuất phù hợp với điều kiện địa phương, trong đó có định hướng trồng rừng kinh tế quy mô khoảng 300 ha với các loại cây giá trị cao như hồi, dổi, hạt dẻ...

"Công tác giải quyết việc làm cũng được đẩy mạnh. Lao động địa phương được hỗ trợ tham gia xuất khẩu lao động tại các thị trường như Hàn Quốc, Nhật Bản. Ngoài ra, xã còn kết nối với các doanh nghiệp trong nước để tạo việc làm ổn định, với mức thu nhập từ 15–30 triệu đồng/người/tháng", ông Hải thông tin.

Trước diễn biến thiên tai ngày càng phức tạp, địa phương cũng đã tính đến phương án dự phòng cho tương lai.

Theo đó, quy hoạch sử dụng đất giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn 2050 được rà soát theo hướng linh hoạt, bền vững; hình thành quỹ đất dự phòng, sẵn sàng cho các tình huống tái định cư mới phát sinh. Các khu quy hoạch mới bảo đảm an toàn, kết nối hạ tầng thuận lợi.

Từ một địa bàn "trũng" về rủi ro thiên tai, xã Hạnh Phúc đang từng bước chuyển mình bằng những cách làm bài bản, kiên trì và sát thực tế. Con đường phía trước vẫn còn nhiều thách thức, nhưng những kết quả bước đầu cho thấy, khi chính quyền và người dân cùng chung tay, bài toán "an cư" giữa vùng thiên tai không phải là không có lời giải.

Sơn Hào