Hành trình thích ứng biến đổi khí hậu ở ĐBSCL: Từ tầm nhìn đến hành động bền vững

7 năm đồng hành vì một ĐBSCL thích ứng và thịnh vượng

Ngày 23/1, tại TP. Cần Thơ, Hội thảo tổng kết Dự án “Thích ứng với biến đổi khí hậu vùng Đồng bằng sông Cửu Long” (MCRP) do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức (GIZ) tổ chức đã chính thức khép lại chặng đường 7 năm triển khai.

Dự án MCRP được Chính phủ Đức, Thụy Sĩ và Việt Nam đồng tài trợ, do GIZ phối hợp cùng các đối tác Việt Nam thực hiện từ năm 2019. Trong bối cảnh Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) ngày càng chịu tác động nghiêm trọng của biến đổi khí hậu, ngập lụt, xói lở bờ biển và quá trình đô thị hóa nhanh, thiếu quy hoạch, dự án đã đồng hành cùng các địa phương nhằm tăng cường khả năng chống chịu và thích ứng dài hạn.

Với chủ đề “Hành trình thích ứng: Chung tay vì ĐBSCL thịnh vượng”, Hội thảo tổng kết nhấn mạnh vai trò của điều phối vùng-liên kết ngành, áp dụng các giải pháp đổi mới sáng tạo và xây dựng quan hệ đối tác chặt chẽ. Thông qua đó, dự án góp phần cải thiện môi trường sống, sinh kế người dân và nâng cao tiềm năng phát triển kinh tế-xã hội của toàn vùng.

Từ kỹ thuật đến thay đổi tư duy quản lý

Phát biểu tại Hội thảo, ông Nguyễn Văn Tiến, Phó Cục trưởng Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhấn mạnh: MCRP không chỉ là một dự án hỗ trợ kỹ thuật, mà là hành trình đồng hành đầy trách nhiệm nhằm bảo vệ vùng đất ĐBSCL trước những thách thức ngày càng khắc nghiệt của thiên tai và biến đổi khí hậu.

Một trong những dấu ấn quan trọng của dự án là Hệ thống Giám sát Bờ biển (CMS)-lần đầu tiên Việt Nam sở hữu một hệ thống giám sát đường bờ biển hiện đại, đồng bộ trên quy mô lớn. CMS được đánh giá là “chìa khóa” giúp các cơ quan phòng, chống thiên tai chuyển từ trạng thái bị động sang chủ động trong giám sát, cảnh báo và quản lý sạt lở bờ biển.

Bên cạnh đó, mô hình cống ngăn mặn tại Cà Mau đã được thử nghiệm thành công và được chính quyền địa phương ghi nhận. Không chỉ giúp giảm mất đất, mô hình còn góp phần thay đổi thói quen của người dân, từ các biện pháp đắp đập tạm sang tiếp cận những giải pháp ngăn mặn thông minh, bền vững hơn.

Thích ứng với ngập lụt và biến đổi khí hậu

Trong bối cảnh ngập lụt đô thị do triều cường và mưa lớn ngày càng phức tạp, đặc biệt tại các đô thị nhỏ vùng ĐBSCL, MCRP đã tập trung nghiên cứu và giới thiệu các giải pháp tiêu thoát nước phù hợp với điều kiện địa hình thấp, nhạy cảm với nguồn nước.

Các giải pháp này không chỉ giúp giải quyết bài toán kỹ thuật, mà còn cung cấp những mô hình thực tiễn để chính quyền địa phương có thể áp dụng ngay vào thực tế, bảo đảm đời sống ổn định cho cư dân đô thị, đồng thời không phá vỡ cấu trúc tự nhiên.

Đây được xem là bước tiến quan trọng trong tư duy phát triển đô thị thích ứng, thay vì chạy theo các giải pháp cứng, tốn kém và thiếu bền vững.

Đột phá thể chế và điều phối vùng-nền tảng cho thích ứng dài hạn

Một điểm nhấn quan trọng khác của dự án là đóng góp vào việc hoàn thiện hành lang pháp lý và nâng cao năng lực thể chế. Việc xây dựng và ban hành Nghị định của Chính phủ cùng các hướng dẫn liên quan về vấn đề này được đánh giá là một đột phá lớn, giúp khơi thông nguồn lực từ các khoản viện trợ quốc tế trong tình huống khẩn cấp.

Cơ chế này đóng vai trò then chốt trong việc hỗ trợ người dân giảm thiểu thiệt hại, rút ngắn thời gian phục hồi sau thiên tai-vấn đề mang tính sống còn đối với khu vực thường xuyên chịu tác động của biến đổi khí hậu như ĐBSCL.

Thông qua hỗ trợ xây dựng chính sách và triển khai thực hiện, MCRP đã góp phần chuyển đổi tư duy phát triển từ cách tiếp cận manh mún, theo địa giới hành chính sang tầm nhìn chung cho toàn vùng, đặt nền tảng cho các cơ chế điều phối thích ứng biến đổi khí hậu trong dài hạn.

Đổi mới sáng tạo để bảo vệ sinh kế và thúc đẩy tăng trưởng 

Dự án MCRP đã giới thiệu nhiều giải pháp công nghệ đổi mới trong quản lý nước và vùng ven biển, giúp cộng đồng chủ động thích ứng với các tác động của khí hậu, đồng thời duy trì sản xuất và cải thiện thu nhập.

Cụ thể, 21 trạm quan trắc nguồn nước tự động được thiết lập, cung cấp dữ liệu theo thời gian thực, góp phần bảo vệ 281.521 ha đất nông nghiệp trước nguy cơ xâm nhập mặn. Qua đó, dự án góp phần bảo vệ sinh kế nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản-nền tảng kinh tế quan trọng của ĐBSCL.

Việc tăng cường hệ thống cảnh báo sớm và chia sẻ dữ liệu đã giúp chính quyền địa phương và người dân ứng phó hiệu quả hơn trước các biến động về nguồn nước, giảm thiểu thiệt hại và nâng cao năng suất trong dài hạn.

Đô thị thích ứng với khí hậu: Lấy con người làm trung tâm

Các đô thị được xác định là động lực tăng trưởng quan trọng của ĐBSCL, song cũng là khu vực dễ bị tổn thương trước rủi ro ngập lụt. MCRP đã giới thiệu các giải pháp đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu theo hướng vừa giảm rủi ro, vừa thúc đẩy tăng trưởng bao trùm.

Theo đó, 8 mô hình thoát nước đô thị bền vững (SUDS) được thí điểm triển khai, giúp 133.400 người dân hưởng lợi thông qua việc giảm ngập úng, bảo vệ nhà cửa, hạ tầng và các hoạt động kinh doanh địa phương.

Đáng chú ý, 3 Đề án thành phố bọt biển có lồng ghép giới cho thấy các giải pháp chống ngập đổi mới không chỉ hiệu quả về chi phí mà còn góp phần thúc đẩy bình đẳng giới và an sinh xã hội.

Mở ra hành trình thích ứng lâu dài

Tại Hội thảo tổng kết, đại diện các bộ, ngành Trung ương, địa phương, Đại sứ quán Đức và Đại sứ quán Thụy Sĩ đều khẳng định sự cam kết mạnh mẽ của Chính phủ, quan hệ đối tác bao trùm, cơ chế điều phối vùng hiệu quả, cùng các giải pháp thực tiễn chính là yếu tố then chốt làm nên thành công của dự án MCRP.

Mặc dù dự án đã chính thức khép lại, nhưng những tri thức, kinh nghiệm và cách tiếp cận đổi mới sẽ tiếp tục được phát huy thông qua các cơ chế đã được củng cố, các chính sách được cải thiện và năng lực thích ứng ngày càng được tăng cường của cộng đồng.

Hành trình thích ứng với biến đổi khí hậu là chặng đường dài, song với những nền tảng đã được đặt ra từ MCRP, ĐBSCL đang từng bước tiến về phía trước-hướng tới một tương lai thịnh vượng, bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Lê Sơn