Hướng đi chiến lược của ngành lúa gạo năm 2026

Sản xuất lúa giữ ổn định trong điều kiện nhiều thách thức

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, năm 2025, diện tích gieo cấy lúa cả nước tiếp tục xu hướng giảm nhẹ do chuyển đổi đất sản xuất kém hiệu quả sang cây trồng khác và mục đích phi nông nghiệp. Tuy nhiên, nhờ ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, cơ cấu giống hợp lý và mở rộng mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, năng suất bình quân tiếp tục được cải thiện, giúp sản lượng lúa cả năm cơ bản ổn định.

Đồng bằng sông Cửu Long tiếp tục giữ vai trò trụ cột, đóng góp hơn một nửa sản lượng lúa cả nước và là nguồn cung chủ yếu cho xuất khẩu. Việc đẩy mạnh các mô hình canh tác bền vững, giảm chi phí đầu vào, thích ứng với hạn mặn và biến đổi khí hậu đã giúp sản xuất lúa vùng này duy trì hiệu quả trong điều kiện thời tiết diễn biến phức tạp.

Tuy vậy, xuất khẩu gạo năm 2025 ghi nhận sự sụt giảm so với năm 2024. Số liệu của Cục Hải quan cho thấy, Việt Nam xuất khẩu 8,06 triệu tấn gạo, đạt 4,1 tỷ USD, giảm 10,8% về lượng và giảm tới 27,6% về trị giá. Nguyên nhân chủ yếu do giá gạo thế giới hạ nhiệt mạnh sau giai đoạn tăng nóng, cùng với sự cạnh tranh quyết liệt từ Ấn Độ khi nước này nới lỏng chính sách xuất khẩu. Dù vậy, Việt Nam vẫn vượt Thái Lan, vươn lên vị trí thứ hai thế giới về xuất khẩu gạo, chỉ sau Ấn Độ.

Bước sang năm 2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định mục tiêu ổn định sản xuất lúa, không chạy theo tăng diện tích mà tập trung nâng cao năng suất và chất lượng. Theo kế hoạch, diện tích gieo cấy lúa cả nước ước đạt khoảng 7,09 triệu ha, giảm 36,1 nghìn ha so với năm 2025. Tuy nhiên, năng suất bình quân tăng lên 61,4 tạ/ha, đưa tổng sản lượng lúa cả năm đạt khoảng 43,552 triệu tấn, tăng nhẹ khoảng 12 nghìn tấn.

Cơ cấu mùa vụ tiếp tục được điều chỉnh linh hoạt theo điều kiện khí hậu và thị trường. Vụ đông xuân 2025–2026 đạt sản lượng khoảng 20,335 triệu tấn; vụ hè thu gần 11 triệu tấn; vụ thu đông khoảng 4,176 triệu tấn; vụ mùa đạt khoảng 8,117 triệu tấn. Một số vụ giảm diện tích nhưng năng suất được cải thiện, góp phần giữ ổn định tổng sản lượng.

Đồng bằng sông Cửu Long tiếp tục là vùng sản xuất lúa trọng điểm, với diện tích khoảng 3,84 triệu ha, sản lượng ước đạt 24,34 triệu tấn lúa. Đây vẫn là khu vực quyết định nguồn cung gạo hàng hóa cho xuất khẩu của cả nước.

Cân đối cung – cầu, ưu tiên xuất khẩu gạo chất lượng cao

Trên cơ sở cân đối cung – cầu, sau khi trừ nhu cầu tiêu thụ nội địa của khoảng 28 triệu dân khu vực Đồng bằng sông Cửu Long và TP. Hồ Chí Minh, cùng lượng lúa làm giống, thức ăn chăn nuôi và dự trữ, tổng lượng lúa tiêu thụ nội địa ước khoảng 8,9 triệu tấn. Phần còn lại khoảng 15,46 triệu tấn lúa hàng hóa, tương đương 7,73 triệu tấn gạo phục vụ xuất khẩu.

Định hướng cơ cấu gạo xuất khẩu năm 2026 tiếp tục nghiêng mạnh về gạo chất lượng cao và gạo thơm, với sản lượng khoảng 5,8 triệu tấn, chiếm 75%. Gạo nếp khoảng 10%, còn lại là gạo phục vụ chế biến. Đây là bước đi phù hợp trong bối cảnh thị trường thế giới ngày càng ưu tiên chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn bền vững.

Tiến độ xuất khẩu được phân bổ phù hợp với mùa vụ thu hoạch. Sáu tháng đầu năm dự kiến xuất khẩu khoảng 4,014 triệu tấn, tập trung vào các tháng cao điểm thu hoạch vụ đông xuân. Sáu tháng cuối năm đạt khoảng 3,716 triệu tấn, cao điểm vào các tháng 7–9, gắn với thu hoạch vụ hè thu và thu đông.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh yêu cầu điều hành xuất khẩu gạo linh hoạt, bám sát diễn biến thị trường trong nước và quốc tế, đồng thời bảo đảm an ninh lương thực. Việc đẩy mạnh xuất khẩu cần tập trung vào những tháng có sản lượng thu hoạch lớn, duy trì mức dự trữ lưu thông tối thiểu theo quy định.

Một trong những định hướng quan trọng là tăng cường chế độ báo cáo tồn kho, từng bước xây dựng hệ thống giám sát và cảnh báo sớm rủi ro cung – cầu thóc gạo trên nền tảng số. Khi thị trường nội địa có biến động, doanh nghiệp xuất khẩu phải sẵn sàng tham gia bình ổn theo chỉ đạo của cơ quan quản lý.

Song song với đó, các giải pháp xúc tiến thương mại, đa dạng hóa thị trường và phân khúc sản phẩm tiếp tục được đẩy mạnh. Việc chuyển từ xuất khẩu gạo số lượng lớn sang gạo chất lượng cao, gạo thương hiệu và gạo chế biến sâu được coi là hướng đi bền vững để nâng giá trị gia tăng.

Mới đây, để nâng cao hiệu quả sản xuất và xuất khẩu gạo, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã có văn bản đề nghị Bộ Công Thương phối hợp với địa phương chuẩn hóa hoạt động thu mua lúa gạo, tăng cường liên kết chuỗi giữa nông dân, thương lái, cơ sở chế biến và doanh nghiệp xuất khẩu thông qua hợp đồng minh bạch.

Doanh nghiệp cần công khai điểm thu mua, niêm yết giá theo chủng loại, chất lượng và mùa vụ; đồng thời tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi gian lận, ép giá, đầu cơ, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị.

Việc sửa đổi Nghị định 107/2018/NĐ-CP về kinh doanh xuất khẩu gạo và xây dựng cơ chế quản lý nhập khẩu gạo cũng được đặt ra nhằm bảo vệ sản xuất trong nước, nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành lúa gạo Việt Nam trong bối cảnh thương mại gạo toàn cầu tiếp tục mở rộng.

Theo dự báo của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA), thương mại gạo toàn cầu năm 2026 sẽ đạt mức kỷ lục 62,8 triệu tấn. Cạnh tranh sẽ ngày càng gay gắt, đòi hỏi Việt Nam phải kiên định định hướng phát triển bền vững, lấy chất lượng, hiệu quả và giá trị làm trọng tâm.

Định hướng sản xuất và xuất khẩu gạo năm 2026 vì vậy không chỉ nhằm duy trì vị thế trên thị trường thế giới, mà còn hướng tới mục tiêu lâu dài: nâng cao thu nhập cho nông dân, bảo đảm an ninh lương thực và xây dựng ngành lúa gạo Việt Nam hiện đại, trách nhiệm và hội nhập sâu rộng.

Đỗ Hương