THẾ GIỚI TUẦN QUA: Khi biến đổi khí hậu 'gõ cửa'

Nhiệt độ cao kỷ lục tại Mỹ và châu Âu, lũ lụt nghiêm trọng ở nhiều nước châu Á, El Nino gây sức ép lên nguồn nước và sinh kế, trong khi băng tiếp tục tan nhanh tại các vùng núi cao và vùng cực. Các diễn biến này cho thấy tác động của biến đổi khí hậu đang hiện diện ngày càng rõ trên nhiều lĩnh vực của đời sống và kinh tế toàn cầu.

Nắng nóng tiếp tục lập kỷ lục

Tại Mỹ, tháng 9/2026 là tháng 9 nóng nhất từng được ghi nhận kể từ khi có số liệu vào năm 1895. Nhiệt độ trung bình trên 48 bang lục địa cao hơn khoảng 3,5 độ F, tương đương 1,9 độ C, so với mức thông thường.

Nhiệt độ ban đêm đặc biệt cao, vượt kỷ lục trước đó với khoảng cách đáng kể. Nền nhiệt cao kéo dài trong bối cảnh mùa Hè năm nay cũng là mùa Hè nóng nhất từng được ghi nhận tại Mỹ.

Châu Âu cũng vừa trải qua một trong những mùa Hè nóng nhất lịch sử. Theo Cơ quan Giám sát Biến đổi khí hậu Copernicus, mùa Hè 2026 là mùa Hè nóng thứ ba từng được ghi nhận tại châu Âu và nóng nhất từ trước đến nay tại Tây Âu. Trong số 10 đợt nắng nóng nghiêm trọng nhất từng xảy ra tại châu Âu, có 4 đợt diễn ra trong mùa Hè năm nay.

Khoảng 52% diện tích châu Âu phải đối mặt với tình trạng "căng thẳng nhiệt ở mức rất mạnh", được xác định khi nhiệt độ cảm nhận vượt 38 độ C. Khoảng 80% diện tích châu lục trải qua tình trạng "căng thẳng nhiệt mạnh", với nhiệt độ cảm nhận trên 32 độ C. Tình trạng này kéo dài 41 ngày, mức cao nhất từ trước đến nay.

Theo Copernicus, lưu lượng nước trên các con sông ở châu Âu cũng giảm xuống mức thấp nhất kể từ khi bắt đầu ghi nhận số liệu vào năm 1992, gây gián đoạn vận tải hàng hóa đường thủy, tạo sức ép đối với tưới tiêu nông nghiệp, làm mát các lò phản ứng hạt nhân và sản xuất thủy điện.

Đến cuối tháng 8/2026, gần một nửa diện tích châu Âu chịu ảnh hưởng của hạn hán.

Lũ lụt gây thiệt hại tại nhiều quốc gia

Cùng thời điểm, các đợt mưa lớn và ngập lụt liên tiếp xảy ra ở nhiều khu vực khác.

Tại Mỹ, thủ phủ Lincoln của bang Nebraska ghi nhận 156,2 mm mưa trong ngày 30/9, phá kỷ lục 138,4 mm được thiết lập từ năm 1910. Omaha cũng ghi nhận 120,4 mm mưa, vượt xa kỷ lục 50,3 mm của năm 1911.

Tại Omaha, lực lượng cứu hỏa thực hiện 80 vụ cứu hộ người mắc kẹt do nước lũ trong vòng 3 giờ; có nơi nước dâng tới 2,4 m. Lũ làm ngập đường, nhấn chìm phương tiện và gây sạt lở tại một số khu vực.

Tại Thái Lan, Bangkok hứng chịu lượng mưa khoảng 320 mm trong 3 ngày, tương đương lượng mưa thường ghi nhận trong cả tháng 9.

Lũ lụt gây gián đoạn hoạt động sản xuất và vận tải. Bốn nhà máy của Toyota phải tạm ngừng hoạt động do nước lũ làm gián đoạn việc vận chuyển linh kiện. Thai Airways đình chỉ vận chuyển hàng hóa trong một số ngày, trong khi hoạt động tại sân bay Suvarnabhumi cũng bị ảnh hưởng.

Các lĩnh vực dịch vụ, bán lẻ, bán buôn và xây dựng đều chịu tác động. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Aat Pisanwanich, Đại học Rangsit, Thái Lan ước tính thiệt hại kinh tế do lũ lụt tại Thái Lan có thể lên tới hơn 11 tỷ baht và có khả năng làm giảm khoảng 0,3 điểm phần trăm tăng trưởng GDP năm 2026.

Chính phủ Thái Lan đang thúc đẩy các dự án quản lý và tiêu thoát nước với tổng vốn gần 300 tỷ baht, khoảng 9,2 tỷ USD. Trong đó, dự án lớn nhất là hệ thống kênh tiêu thoát lũ Chai Nat - Pa Sak - Vịnh Thái Lan với vốn đầu tư 165 tỷ baht.

Tại Ấn Độ, mưa lớn và lũ lụt tại bang Uttar Pradesh cũng gây thiệt hại nghiêm trọng. Theo cơ quan quản lý thảm họa nước này, số người thiệt mạng đã tăng lên 81 người, hơn 2.200 ngôi nhà bị hư hại. Uttar Pradesh, bang đông dân nhất Ấn Độ với hơn 240 triệu người, thường xuyên hứng chịu mưa lớn và giông bão trong mùa mưa kéo dài từ tháng 6 đến tháng 9.

Lũ lụt cũng ảnh hưởng gần 58.000 hộ gia đình tại Campuchia, trong đó hơn 4.800 hộ phải sơ tán.

Tại Myanmar, mưa lớn kéo dài ở vùng Tanintharyi gây sạt lở đất, khiến ít nhất 8 người thiệt mạng và khoảng 30 người mất tích.

El Nino gia tăng sức ép lên nguồn nước và sinh kế

El Nino cường độ mạnh cũng đang tác động rõ tại một số khu vực. Tại Ấn Độ, tổng lượng nước tại 178 hồ chứa quan trọng trên toàn quốc tụt xuống mốc 70% công suất, mức thấp nhất trong vòng một thập kỷ và thấp hơn nhiều so với mức 79% của năm trước.

El Nino tại Thái Bình Dương đã làm biến đổi dòng khí quyển, khiến mùa mưa Tây Nam (tháng 6-9) suy giảm dữ dội, nhiệt độ tăng cao và lượng mưa toàn quốc hụt tới 12%. Tại miền Nam Ấn Độ, lượng nước tích trữ giảm từ 87% năm trước xuống còn 50%; tại miền Bắc, dung tích các đập giảm từ 92,3% xuống 62%.

Thiếu hụt nước tại các hồ chứa đang tạo sức ép lên nguồn nước sinh hoạt, nước tưới phục vụ nông nghiệp và khả năng phát điện thủy điện.

Tại Mỹ Latinh, El Nino làm nhiệt độ nước biển tăng cao, khiến các loài thủy sản chủ lực như cá ngừ và cá cơm di chuyển tới những vùng nước mát hơn.

Ngoài khơi Ecuador, nhiệt độ bề mặt nước biển trong 10 tuần qua tăng 2,5-3 độ C, trong khi ở độ sâu 40 m mức tăng lên tới 6 độ C.

Ngư dân tại Ecuador, Peru, Panama và Guatemala phải đi xa hơn để tìm cá, khiến chi phí nhiên liệu và thời gian đánh bắt tăng lên.

Tại Panama, mỗi chuyến đi biển tốn khoảng 100 USD tiền nhiên liệu nhưng chỉ thu về khoảng 150 USD trước khi chia cho 4 lao động. Tại Guatemala, một số ngư dân phải mất 3 ngày mới đánh bắt được lượng cá mà trước đây chỉ cần một ngày. Tại Peru, một số ngư dân đã chuyển sang làm thợ xây để trang trải cuộc sống.

Tình trạng thiếu hụt nguồn cung cũng ảnh hưởng đến khâu phân phối và chế biến. Tại Ecuador, giá một số loại cá như mahi-mahi và cá kiếm đã tăng gấp đôi.

Tại bờ Tây nước Mỹ, mực nước biển được dự báo có thể tăng từ 15-30 cm do tác động của các sóng Kelvin liên quan đến El Nino. Các chuyên gia cảnh báo khi mực nước nền cao hơn bình thường, triều cường, bão lớn hoặc nước dâng do bão có thể làm gia tăng nguy cơ ngập và xói lở bờ biển.

Băng tiếp tục tan nhanh

Bên cạnh các hiện tượng thời tiết cực đoan, tốc độ băng tan tại nhiều khu vực tiếp tục gia tăng. Tại Thụy Sĩ, các sông băng đã mất gần 20% khối lượng chỉ trong 5 năm qua. Riêng năm 2026, các sông băng mất hơn 5% thể tích.Tốc độ tan băng trong giai đoạn 2022-2026 cao hơn gấp đôi so với bất kỳ giai đoạn 5 năm nào từng được theo dõi trước đây.

Trong 10 năm qua, Thụy Sĩ mất khoảng 27% lượng băng, cao gần gấp 3 lần mức giảm 10% ghi nhận trong giai đoạn 1990-2000. Sự thu hẹp của các sông băng cũng làm gia tăng lo ngại về nguồn nước trong tương lai. Riêng từ tháng 7-9/2026, lượng nước tương đương khoảng 2,2 nghìn tỷ lít đã được giải phóng do băng tan, tương đương hơn 4 lần lượng nước sinh hoạt hằng năm của các hộ gia đình Thụy Sĩ.

Tại Bắc Cực, nhiệt độ kết hợp của bề mặt biển và bề mặt băng biển tăng 4,2 độ C trong giai đoạn 1982-2024, tương đương khoảng 1 độ C mỗi thập kỷ. Diện tích băng biển Bắc Cực đã giảm gần 500.000 km² mỗi thập kỷ kể từ năm 1979. Từ năm 2015 đến nay, các nhà nghiên cứu Nga đã phát hiện hơn 15 hòn đảo mới ở Bắc Cực sau khi băng tan để lộ những vùng đất trước đây bị che phủ.

Tại Nam Cực, băng biển suy giảm cũng đang ảnh hưởng đến quần thể chim cánh cụt hoàng đế. Theo báo cáo của Copernicus Marine Service, nếu băng biển tiếp tục suy giảm với tốc độ hiện nay, hơn 90% số đàn chim cánh cụt hoàng đế có thể đứng trước nguy cơ gần như tuyệt chủng vào năm 2100.

Những diễn biến trên cho thấy các cảnh báo về khí hậu từng được nhìn như câu chuyện của tương lai nay đã hiện diện rõ trong thực tế.

An Bình