Từ chatbot AI đến cửa khẩu thông minh: Cuộc cách mạng số toàn diện của Hải quan

Hoàn thiện hệ thống công nghệ thông tin thực hiện Hải quan số, xử lý các điểm nghẽn về dữ liệu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), triển khai thông quan tập trung và chuẩn bị Cửa khẩu thông minh đang từng bước làm thay đổi phương thức quản lý hải quan, hướng tới giảm thời gian, chi phí và tăng tính minh bạch trong thực hiện thủ tục.

Xử lý điểm nghẽn về dữ liệu

Chuyển đổi số của ngành Hải quan đang được triển khai theo hướng xử lý đồng bộ các điểm nghẽn về nhân lực, hệ thống nghiệp vụ, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và hạ tầng, trang thiết bị.

Đây là 5 nhóm nhiệm vụ được Cục Hải quan tập trung thực hiện trong Kế hoạch 100 ngày xử lý các điểm nghẽn về chuyển đổi số. Cách tiếp cận này cho thấy chuyển đổi số không chỉ đặt ở việc đầu tư hệ thống công nghệ, mà gắn với từng yếu tố của quá trình quản lý và tổ chức thực hiện nghiệp vụ.

Trong đó, dữ liệu được xác định là một vấn đề cần tập trung xử lý. Theo ông Trần Quốc Định, Phó Trưởng ban thường trực Ban Đổi mới và Chiến lược hải quan, Cục Hải quan, dữ liệu hiện còn phân tán tại nhiều hệ thống. Vì vậy, giải pháp được đặt ra là xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung, kiểm soát quyền truy cập và tăng cường chia sẻ dữ liệu trong Hệ thống công nghệ thông tin thực hiện Hải quan số.

Khi dữ liệu được kết nối, tập trung và khai thác hiệu quả, phương thức quản lý hải quan có điều kiện chuyển mạnh sang dựa trên dữ liệu, qua đó phục vụ tốt hơn việc đánh giá tuân thủ, quản lý rủi ro và xử lý nghiệp vụ.

Thử nghiệm chatbot hỗ trợ nghiệp vụ

Cùng với dữ liệu, trí tuệ nhân tạo đang được ngành Hải quan nghiên cứu, thử nghiệm trong những bài toán nghiệp vụ cụ thể. Ngành đã thử nghiệm chatbot hỗ trợ nghiệp vụ và định hướng tích hợp các mô đun AI phục vụ nhận diện tên hàng, phân loại mã số HS, phân tích hình ảnh. Việc ứng dụng AI trong nội bộ được đặt cùng yêu cầu bảo đảm an toàn thông tin và tuân thủ các quy định pháp luật.

Kết quả thử nghiệm chatbot AI từ ngày 1/2 đến 20/4/2026 cho thấy hệ thống được huấn luyện trên 278 tài liệu nghiệp vụ, ghi nhận 53.601 câu hỏi từ 14.441 cuộc hội thoại, tỷ lệ trả lời thành công đạt 99,78%, thời gian phản hồi khoảng 3-4 giây. Trong đó, các câu hỏi liên quan đến phân loại, mã số hàng hóa chiếm 60,43%.

Những kết quả này là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu, tích hợp các công cụ AI vào hệ thống, phục vụ hoạt động nghiệp vụ của cơ quan Hải quan.

Xây dựng Hệ thống công nghệ thông tin Hải quan số tổng thể

Song song với việc xử lý các điểm nghẽn hiện hữu, ngành Hải quan đang xây dựng Hệ thống công nghệ thông tin thực hiện Hải quan số theo hướng tổng thể. Bộ Tài chính đã phê duyệt điều chỉnh chủ trương đầu tư dự án; dự kiến hệ thống được đưa vào vận hành chính thức vào tháng 12/2028.

Mục tiêu là xây dựng hệ thống công nghệ thông tin tổng thể, hiện đại, an ninh, an toàn, ổn định, đáp ứng toàn diện yêu cầu quản lý nhà nước về hải quan, thực hiện thủ tục hải quan phi giấy tờ, góp phần xây dựng Chính phủ số, Tài chính số.

Hệ thống được triển khai tới tất cả các đơn vị hải quan trên toàn quốc, phục vụ công chức hải quan, người dân, doanh nghiệp, người khai hải quan, chủ phương tiện và các cơ quan, tổ chức liên quan. Các công nghệ như điện toán đám mây, ứng dụng di động, dữ liệu lớn, internet vạn vật và trí tuệ nhân tạo được dự kiến ứng dụng trong hệ thống.

Cùng với đó, quá trình số hóa hồ sơ, chứng từ tiếp tục được đẩy mạnh. Đến nay, hệ thống đã xử lý 44 loại chứng từ điện tử, góp phần giảm giấy tờ, thời gian và tiếp xúc trực tiếp trong quá trình thực hiện thủ tục.

Như vậy, điểm đáng chú ý trong định hướng Hải quan số là sự chuyển dịch từ số hóa từng thủ tục sang xây dựng một hệ thống quản lý tổng thể, trong đó dữ liệu được kết nối, xử lý và khai thác để hỗ trợ các quyết định quản lý. Đây là nền tảng để thay đổi phương thức tổ chức thực hiện nghiệp vụ trong toàn ngành.

Tổ chức lại quy trình thông quan

Nếu hệ thống Hải quan số tạo nền tảng công nghệ và dữ liệu, thì thông quan tập trung là một bước thử nghiệm trực tiếp đối với cách thức tổ chức quy trình nghiệp vụ.

Mô hình thông quan tập trung được thí điểm từ ngày 1/6/2026 tại Chi cục Hải quan khu vực III, theo hướng tổ chức tiếp nhận, kiểm tra tập trung tại một đầu mối; quy trình xử lý được thiết kế theo hướng luồng hàng đi thẳng, hạn chế giấy tờ và tiếp xúc trực tiếp.

Một điểm quan trọng của mô hình là chuyển từ kiểm tra trong quá trình thông quan sang tăng cường kiểm tra sau thông quan. Điều này gắn với yêu cầu đổi mới phương thức quản lý, trong đó việc kiểm soát được thực hiện dựa nhiều hơn vào dữ liệu, mức độ tuân thủ và quản lý rủi ro.

Kết quả bước đầu cho thấy thời gian thông quan bình quân giảm khoảng 12% so với tháng 5/2026 và 14% so với quý I/2026. Mô hình còn góp phần tăng tính minh bạch, thống nhất, công bằng và khả năng dự báo trong thực hiện thủ tục hải quan.

Đây là những kết quả có ý nghĩa trực tiếp đối với doanh nghiệp, bởi hiệu quả của đổi mới quản lý cuối cùng được thể hiện ở thời gian xử lý và mức độ thuận lợi trong thực hiện thủ tục.

Trên cơ sở kết quả thí điểm, Cục Hải quan sẽ tiếp tục đánh giá, hoàn thiện quy trình, pháp lý, công nghệ, dữ liệu và nguồn nhân lực, từ đó báo cáo Bộ Tài chính về lộ trình từng bước mở rộng mô hình.

Từ thông quan tập trung, cách thức tổ chức quản lý tiếp tục được mở rộng tới Cửa khẩu thông minh Việt Nam - Trung Quốc. Theo ông Trần Quốc Định, Bộ Tài chính và Cục Hải quan đang triển khai đồng bộ 4 nhóm nhiệm vụ để chuẩn bị các điều kiện đưa mô hình vào hoạt động.

Trước hết, ngành Hải quan hoàn thiện cơ sở pháp lý, quy trình nghiệp vụ với Nghị định 336/2026/NĐ-CP và Thông tư 128/2026/TT-BTC. Đồng thời, Cục Hải quan phối hợp với Hải quan Trung Quốc thúc đẩy chia sẻ dữ liệu, từng bước kết nối qua Cổng Thông tin một cửa quốc gia, bảo đảm an ninh, an toàn thông tin. Hạ tầng, công nghệ và phương án vận hành cũng được triển khai đồng bộ, phối hợp với địa phương, doanh nghiệp để bảo đảm kết nối, tránh đầu tư trùng lặp.

Có thể thấy, từ thông quan tập trung đến Cửa khẩu thông minh, chuyển đổi số của ngành Hải quan không chỉ dừng ở việc đưa công nghệ vào các quy trình hiện có, mà đang từng bước tổ chức lại phương thức quản lý trên nền tảng dữ liệu, kết nối và tự động hóa.

Từ xử lý các điểm nghẽn về dữ liệu, nghiệp vụ, hạ tầng đến xây dựng hệ thống công nghệ thông tin thực hiện Hải quan số, ứng dụng AI và mở rộng kết nối tại cửa khẩu, các khâu quản lý đang được tích hợp theo hướng đồng bộ hơn. Qua đó, quy trình thủ tục được chuẩn hóa, rút ngắn thời gian xử lý, giảm giấy tờ và tiếp xúc trực tiếp, góp phần giảm chi phí tuân thủ và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, thúc đẩy dòng chảy hàng hóa xuất nhập khẩu.