Tự chủ khoa học, công nghệ: Từ nền tảng tích lũy đến kiến tạo giá trị

Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam nhấn mạnh, vấn đề cốt lõi hiện nay không nằm ở cam kết, mà ở năng lực hiện thực hóa bằng sản phẩm và giá trị cụ thể. Khoa học và công nghệ phải chuyển mạnh từ tư duy nghiên cứu sang tư duy kiến tạo giá trị, lấy kết quả thực tiễn làm thước đo.

Thời điểm hành động đã chín muồi

Thưa Giáo sư, thời gian qua, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã có những kết quả nổi bật nào trong việc nghiên cứu và ứng dụng khoa học, công nghệ phục vụ trực tiếp đời sống người dân và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước?

Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái: Có một câu hỏi mà những người làm khoa học chúng tôi luôn tự đặt ra: "tri thức tích lũy trong phòng thí nghiệm bao giờ thì chạm được đến đời sống thực của người dân?" Câu trả lời, tôi cho rằng là ngay bây giờ. 

Nhìn lại hơn 80 năm phát triển của đất nước, với sự hỗ trợ của bạn bè quốc tế, các nhà khoa học Việt Nam đã được đào tạo bài bản trên đầy đủ các lĩnh vực nghiên cứu cơ bản. Nền tảng tích lũy qua nhiều thế hệ đó đang cho phép chúng tôi trả lời câu hỏi ấy một cách thực chất: Đây chính là thời điểm chín muồi để không chỉ tiếp nhận công nghệ từ bên ngoài, mà cùng các chuyên gia trong và ngoài nước chủ động làm chủ và phát triển thành công nghệ Việt Nam, sản phẩm Việt Nam phục vụ xây dựng và phát triển đất nước.

Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam hiện có hơn 2.500 cán bộ khoa học đầu ngành, công bố hơn 2.300 công trình quốc tế mỗi năm, dẫn đầu cả nước theo chỉ số Nature Index và đăng ký trên 100 bằng sở hữu trí tuệ hàng năm. 

Quan trọng hơn, đội ngũ đó đã bắt đầu làm chủ những công nghệ cụ thể, bao gồm mô-đun tự lái trí tuệ nhân tạo cho phương tiện giao thông, công nghệ chỉnh sửa gen CRISPR/Cas9 ứng dụng trên cây trồng chủ lực, công nghệ sản xuất hydro từ điện phân nước, chế tạo vật liệu điện cực cho pin thế hệ mới và y học cá thể hóa. Đây không phải là lắp ráp hay gia công theo thiết kế nước ngoài, mà là làm chủ thực sự từ nền tảng khoa học đến sản phẩm, không phải nhập khẩu và không phụ thuộc.

Chúng tôi xác định một hướng ưu tiên then chốt trong giai đoạn tới: Chủ động đưa khoa học, công nghệ ứng dụng ngay vào các ngành kinh tế mũi nhọn mà Việt Nam có lợi thế, đặc biệt là những lĩnh vực có tỉ lệ lớn người dân tham gia hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của nhiều người. Đây là con đường ngắn nhất để công nghệ Việt tạo ra giá trị lan tỏa trong xã hội.

Ví dụ, các ngành sản xuất nông nghiệp như trồng trọt, chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản là nhóm lĩnh vực chúng tôi đặt lên hàng đầu. Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu nông, lâm, thủy sản hàng đầu thế giới, với hàng chục triệu người dân gắn sinh kế trực tiếp với những ngành này.

Cùng với các doanh nghiệp và một số địa phương, Viện Hàn lâm đang nghiên cứu, đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo và cơ sở dữ liệu để tối ưu hóa canh tác, giảm chi phí đầu vào và nâng cao giá trị gia tăng trên từng đơn vị diện tích. 

Trong chăn nuôi và thủy sản, công nghệ sinh học phục vụ phát triển vaccine thú y, chế phẩm sinh học phòng bệnh và giống chất lượng cao đang được triển khai, hướng đến vừa tăng năng suất vừa đáp ứng tiêu chuẩn an toàn thực phẩm của các thị trường xuất khẩu lớn. Đây là những việc khoa học có thể làm ngay và tạo ra tác động thiết thực nhất với người dân.

Gắn với hệ sinh thái rừng nhiệt đới, Việt Nam đang chuyển dịch tư duy từ trồng rừng để tăng độ che phủ sang khai thác rừng thông minh và bền vững. Với 14,8 triệu héc-ta rừng và mức độ đa dạng sinh học thuộc hàng cao nhất thế giới, chúng tôi tập trung khai thác giá trị dược liệu bản địa.

 Có thể lấy ví dụ như với cây Thông đỏ tại tỉnh Lâm Đồng chứa hoạt chất Paclitaxel (tên thương mại Taxol), một trong những thuốc hóa trị hiệu quả nhất hiện nay trong điều trị ung thư buồng trứng, ung thư vú và ung thư phổi; nếu làm chủ được công nghệ chiết tách, bán tổng hợp và bào chế theo công nghệ nano hướng đích, giá trị tạo ra từ cùng một nguồn nguyên liệu có thể gấp 50 đến 100 lần. Chúng tôi đã đề xuất thành lập Trung tâm Y sinh tại Lâm Đồng để triển khai chuỗi hoàn chỉnh từ nguyên liệu bản địa đến thuốc thành phẩm, tạo sinh kế bền vững cho người dân gắn bó với rừng.

Ngoài ra, hơn 1,5 triệu hec-ta tre là nguồn sinh khối nhiệt đới chúng tôi đang hướng đến công nghiệp hóa theo hướng giá trị cao. Công nghệ tách cellulose từ tre để sản xuất sợi viscose có thể thay thế một phần cotton nhập khẩu cho ngành dệt may và đáp ứng yêu cầu nguyên liệu xanh từ các thị trường xuất khẩu lớn. Sợi và bột tre còn là vật liệu gia cường ưu việt cho polymer composite dùng trong xây dựng và linh kiện máy bay không người lái, với giá trị có thể tăng gấp 20 đến 30 lần so với cây tre nguyên liệu. Đây là hướng đi kết nối trực tiếp rừng, nông nghiệp và công nghiệp, tạo ra chuỗi giá trị mà từng mắt xích đều có lợi.

Về tài nguyên khoáng sản, Việt Nam sở hữu nguồn khoáng sản lớn với hơn 5.000 mỏ thuộc 60 loại khác nhau. Ba nguyên tố Neodymium, Praseodymium và Dysprosium là thành phần cốt lõi của nam châm NdFeB, không thể thiếu trong động cơ xe điện hiệu suất cao và tuabin điện gió.

Chúng tôi đang nghiên cứu làm chủ chuỗi công nghệ từ tuyển quặng đến chế tạo nam châm thành phẩm, có thể tăng giá trị từ cùng một tấn quặng lên gấp 30 đến 50 lần. Từ bauxit Tây Nguyên trong quá trình chế biến còn có thể thu hồi gali, nguyên liệu bán dẫn chiến lược, với giá trị cao hơn alumin từ 500 đến 1.000 lần. Chúng tôi đã sẵn sàng phối hợp với Tập đoàn Than và Khoáng sản Việt Nam để triển khai thí điểm ngay tại các nhà máy hiện có.

Về công nghệ vũ trụ, Trung tâm Vũ trụ Việt Nam tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc vừa được khánh thành tháng 3/2026, là hạ tầng không gian quốc gia đầu tiên do chính đội ngũ kỹ sư và nhà khoa học Việt Nam vận hành, với sự đồng hành của Nhật Bản qua JAXA và JICA trong gần hai thập kỷ. Vệ tinh LOTUSat-1 sắp được phóng lên quỹ đạo sẽ cung cấp dữ liệu quan trắc phục vụ quản lý tài nguyên, giám sát thiên tai và bảo vệ chủ quyền biển đảo. 

Nền kinh tế bay tầm thấp đang bùng nổ toàn cầu với hàng nghìn ứng dụng từ logistics không người lái, nông nghiệp thông minh đến ứng phó thiên tai; chúng tôi đặt mục tiêu trong 5 năm tới làm chủ dây chuyền sản xuất UAV lưỡng dụng với tỉ lệ nội địa hóa tiệm cận 90%, kết hợp với làm chủ sản xuất chip bán dẫn tiến trình trên 90nm.

Tôi cũng muốn nhắc đến một bài toán rất gần, rất thực: Cát xây dựng cho các tuyến cao tốc tại Đồng bằng sông Cửu Long. Nhu cầu khoảng 39 triệu m³ cát đắp nền trong khi cát sông chỉ đáp ứng được khoảng 20 triệu m³. Nguồn cát biển ven bờ với trữ lượng dự báo gần 150 tỷ m³ hoàn toàn có thể là lời giải.

Chúng tôi đang tham gia nghiên cứu xử lý cát nhiễm mặn theo các phương án phối trộn xi măng, gia cố địa kỹ thuật và kiểm soát hàm lượng muối để đáp ứng yêu cầu kỹ thuật công trình. Bên cạnh đó, hệ thống cảnh báo ngập lụt thông minh tích hợp AI và tư vấn công nghệ cho không gian ngầm đô thị tại Hà Nội và TPHCM cũng là những bài toán Viện Hàn lâm có thể vào cuộc ngay bằng năng lực sẵn có.

Việc chuyển Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam sang mô hình đơn vị sự nghiệp trực thuộc Ban Chấp hành Trung ương Đảng sẽ tác động ra sao đến định hướng chiến lược, cơ chế hoạt động và vị thế của Viện? Theo Giáo sư, Viện cần chuẩn bị những gì để thích ứng hiệu quả và tiếp tục phát huy vai trò nòng cốt trong nghiên cứu cơ bản và phát triển công nghệ cao?

Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái: Để hiểu đúng ý nghĩa của quyết định này, trước hết cần đặt vào bức tranh tổng thể. Hội nghị Trung ương 2 Khóa XIV đã thống nhất chủ trương chuyển năm cơ quan gồm Đài Truyền hình Việt Nam, Đài Tiếng nói Việt Nam, Thông tấn xã Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam sang mô hình đơn vị sự nghiệp của Ban Chấp hành Trung ương. Năm cơ quan đại diện cho ba trụ cột nền tảng của sức mạnh quốc gia trong kỷ nguyên mới: định hướng tư tưởng thông qua hệ thống truyền thông, tri thức xã hội thông qua nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, và tri thức khoa học công nghệ thông qua nghiên cứu tự nhiên và kỹ thuật. 

Việc Đảng đặt cả ba trụ cột đó dưới sự lãnh đạo trực tiếp của mình ở cấp cao nhất cho thấy một nhận thức rõ ràng: Trong giai đoạn bứt phá, những lĩnh vực mang tính quyết định đối với vận mệnh quốc gia không thể được lãnh đạo theo cách gián tiếp.

Riêng với Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đây là lần đầu tiên trong lịch sử một tổ chức nghiên cứu khoa học tự nhiên và công nghệ được đặt trực tiếp dưới sự lãnh đạo của Đảng ở cấp cao nhất. Điều đó nói lên rằng Đảng coi khoa học công nghệ không phải là lĩnh vực kỹ thuật thuần túy, mà là vấn đề chiến lược và vấn đề của toàn dân tộc. 

Thông điệp đó hoàn toàn thống nhất với tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo và với khát vọng đưa đất nước bứt phá trong kỷ nguyên mới bằng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số mà Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhiều lần nhấn mạnh.

Về tác động đến định hướng chiến lược, vị thế mới đặt ra yêu cầu cao hơn nhưng cũng mở ra không gian rộng hơn. Viện Hàn lâm không chỉ thực hiện nhiệm vụ chuyên môn mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình tư vấn chiến lược, cung cấp luận cứ khoa học phục vụ sự lãnh đạo của Đảng.

Kết quả nghiên cứu phải đến được với những nơi đưa ra quyết sách quan trọng nhất một cách thực chất và kịp thời hơn. Vị thế mới tạo điều kiện để Viện Hàn lâm tham mưu hình thành các chính sách khoa học đặc thù, tháo gỡ những vướng mắc về cơ chế mà chúng tôi đã nhiều năm kiến nghị.

Về cơ chế hoạt động, vị thế mới mở ra cơ hội để thiết kế cơ chế tài chính cho nghiên cứu khoa học theo logic của khoa học, không phải theo logic của quản lý hành chính thông thường. Vòng đời đầu tư cho nghiên cứu cơ bản có thể được kéo dài phù hợp với quy luật tích lũy tri thức. Cơ chế thu hút và giữ chân nhân tài khoa học có thể được thiết kế linh hoạt hơn để cạnh tranh được với khu vực tư nhân và quốc tế. Đây là những điều chỉnh mang tính căn bản mà vị thế mới tạo ra điều kiện để tiếp cận.

Về phần chuẩn bị, chúng tôi đang tập trung vào ba hướng song song:

Thứ nhất là kiện toàn tổ chức theo hướng tinh gọn, tập trung vào các hướng nghiên cứu ưu tiên chiến lược, phù hợp với 11 nhóm công nghệ chiến lược quốc gia.

Thứ hai là xây dựng lại chiến lược khoa học theo nguyên tắc: từ nghiên cứu cơ bản nay đến làm chủ và phát triển công nghệ Việt, sản phẩm Việt phục vụ các ngành kinh tế mũi nhọn.

Thứ ba là tham mưu hình thành chính sách đặc thù để thu hút nhân tài khoa học, kể cả các chuyên gia người Việt đang công tác ở nước ngoài, tạo điều kiện để họ trở về và cống hiến trong môi trường xứng tầm.

Câu trả lời xứng đáng nhất với niềm tin mà Trung ương đã trao không phải là lời hứa hay tuyên bố, mà là chất lượng khoa học thực sự, là sản phẩm cụ thể và là đội ngũ liêm chính, tâm huyết. Mỗi cán bộ, nhà khoa học của Viện Hàn lâm đều hiểu điều đó.

Nền khoa học Việt Nam phải đóng góp vào kho tàng tri thức

Quyết định 1131/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đã xác định rõ 11 nhóm công nghệ chiến lược với 35 sản phẩm trọng điểm, từ trí tuệ nhân tạo, blockchain đến vật liệu mới, năng lượng tái tạo và công nghệ vũ trụ, đòi hỏi nền tảng khoa học cơ bản vững chắc và tích lũy tri thức dài hạn. Theo Giáo sư, cần xây dựng lộ trình như thế nào để phát triển hiệu quả, phù hợp với thực tiễn?

Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái: Quyết định 1131/QĐ-TTg thể hiện tư duy chiến lược rõ ràng, và lần đầu tiên chúng ta có một danh mục cụ thể về công nghệ ưu tiên, tạo cơ sở để tập trung nguồn lực có trọng tâm. 

Từ góc độ của người làm nghiên cứu, chúng tôi nhìn nhận đây là cơ hội để Viện Hàn lâm phát huy đúng vai trò nền tảng khoa học cho nhóm công nghệ đó, đồng thời chủ động đưa vào lộ trình những hướng ứng dụng gắn với lợi thế tài nguyên và sinh thái đặc thù của Việt Nam, phát triển thành công nghệ Việt, sản phẩm Việt phục vụ đời sống và xuất khẩu.

Từ góc độ quản lý, tôi cho rằng lộ trình cần được xây dựng theo tư duy phân kỳ rõ ràng, mỗi giai đoạn có logic và nhiệm vụ trọng tâm riêng. Trong một đến ba năm tới, ưu tiên hàng đầu là đưa ngay những kết quả nghiên cứu cơ bản đã tích lũy trong các viện và trường đại học vào ứng dụng thực tiễn, chuyển hóa thành công nghệ và sản phẩm phục vụ các ngành kinh tế mũi nhọn, không cần chờ nghiên cứu mới. Kho tri thức tích lũy rất lớn và cần có cơ chế, cầu nối để đưa nó ra phục vụ cuộc sống. Ngân sách nhà nước cho khoa học công nghệ trong giai đoạn này cần ưu tiên cho việc khai thác và thương mại hóa những gì đã có, song song với tiếp tục đầu tư nghiên cứu mới.

Trong giai đoạn từ một đến 5 năm, trọng tâm chuyển sang làm chủ và phát triển công nghệ gắn với lợi thế cấu trúc lâu dài của đất nước. Bên cạnh các hướng phổ quát như trí tuệ nhân tạo và bán dẫn, Viện Hàn lâm tập trung vào làm chủ chuỗi chế biến sâu đất hiếm và khoáng sản chiến lược; phát triển công nghệ vũ trụ và UAV phục vụ bảo vệ chủ quyền và quản lý tài nguyên; y sinh và dược liệu bản địa; ứng dụng công nghệ cao vào nông nghiệp, chăn nuôi và thủy sản; và công nghệ phục vụ sinh kế rừng, kinh tế rừng bền vững. Phấn đấu đến năm 2030, Viện Hàn lâm hướng tới vị trí hàng đầu châu Á trong một số lĩnh vực nghiên cứu ưu tiên, tập trung tạo ra những điểm nhọn thực sự.

Từ 5 đến 10 năm trở đi, cần đầu tư có chiều sâu cho nghiên cứu cơ bản, nguồn lực tạo ra bứt phá thực sự cho thập kỷ tiếp theo. Không có quốc gia nào thực sự mạnh về khoa học công nghệ mà lại bỏ qua nền tảng này. Hướng tới năm 2045, khi Việt Nam đặt mục tiêu trở thành nước phát triển, nền khoa học Việt Nam không chỉ tiếp nhận và ứng dụng tri thức của thế giới mà phải đóng góp vào kho tàng tri thức đó. Thế hệ nhà khoa học trẻ hiện nay phải được đào tạo bài bản, được trao quyền và được tin tưởng để dẫn dắt trong 10 đến 15 năm tới. Đó là việc phải làm ngay hôm nay, vì khoa học chỉ phát triển bền vững khi mỗi thế hệ đặt nền cho thế hệ tiếp theo.

Vai trò của Viện Hàn lâm trong lộ trình đó là trụ cột nghiên cứu cơ bản và đầu tàu trong giai đoạn làm chủ và phát triển công nghệ, bảo đảm nền tảng khoa học vững chắc cho tất cả các hướng công nghệ chiến lược, đồng thời là cầu nối giữa tri thức học thuật và nhu cầu ứng dụng thực tiễn. Điều kiện tiên quyết để làm được điều đó là phải có cơ chế điều phối thực sự giữa các bộ, ngành, giữa nhà nước, viện trường, địa phương và doanh nghiệp. Viện Hàn lâm sẵn sàng là đầu mối của cơ chế điều phối đó.

Trân trọng cảm ơn Giáo sư!

Thu Giang